Al die pankreas-en-nieroorplantingspasiënte was as kinders reeds diabete wat hulle tot agt keer per dag self moes inspuit. Die jongste wetenskaplike benaderings help om diabetesbehandeling vir die kleingoed draagliker te maak.
Deur Ilse Salzwedel

DIE voorkoms van diabetes by kinders het die afgelope dertig jaar verdriedubbel. Sowel tipe 1- as tipe 2-diabetes is aan die toeneem, maar verreweg die meeste kinders ly aan tipe 1-diabetes, waar die pankreas nie ’n druppel insulien vervaardig nie.

Dis nie al nie. Ook tipe 2-diabetes, veroorsaak deur oorgewig, onaktiwiteit en verkeerde eetgewoontes, is aan die toeneem onder kinders en jong mense.

Maar medici krap nog kop oor die toename in tipe 1-diabetes. “Sommige kinders erf ’n vatbaarheid vir die toestand.

Dit lyk nou ook of ’n virusinfeksie moontlik by ander kinders die sneller kan wees vir die vernietiging van die insulien-produserende selle in die pankreas.

’n Groot skok en ander buitefaktore kan veroorsaak dat diabetes gouer intree,” verduidelik dr. Jacobus van Dyk, ’n pediatriese endokrinoloog van Pretoria, wat aan die hoof staan van ’n kliniek vir jong diabete.

Hoewel die oorsaak van die groot toename in tipe 1- diabetes onder kinders nie duidelik is nie, stem dokters saam met prof. Stuart Brink, kliniese professor in pediatrie aan die Universiteit van Boston in Amerika, dat die behoorlike beheer van kinders se insulienvlak van die uiterste belang is om latere tipiese komplikasies soos hartsiektes, beroerte, nierversaking, blindheid en amputasie van ledemate te keer.

HOE DIÉ MA DIT DOEN

Gevoelens van vernedering en afsondering maak baie jong diabete se lewe swaar.

Kinders kan opstandig raak omdat hulle hulself moet toets en inspuit by die skool, en dit sommer met opset nie doen nie.

Hulle kan ook skelm verbode eetgoed begin eet. ‘‘ ’n Kind bly maar ’n kind,” sê Delene du Toit van Pretoria, ma van Ryno (6), wat drie jaar oud was toe hy gediagnoseer is. “As ’n ma aanmekaar sê hy mag sekere goed nie eet nie, gaan hy dit skelm eet, en dan het jy geen beheer oor sy siekte nie.”

’n Diabetesopvoeder het toe aanbeveel dat Delene Ryno soms iets ontoelaatbaars laat eet en dan net ekstra insulien inspuit. “Jy sal nie glo watter verskil ’n melkskommel af en toe of ’n stuk verjaardagkoek maak nie.’’

Baie ma’s vertel dat ouer kinders dikwels vergeet om hulle gereeld te toets en in te spuit. Hulle raak ook geïrriteerd as jy te veel daaroor uitvra. En natuurlik geniet niemand daardie inspuitings nie.

MOET OUERS EKSTRA VOORSORG TREF?

As jou kind baie hard oefen, het hy meer insulien nodig, want oefening verlaag die bloedsuikervlak.

Te veel insulien saam met harde oefening kan egter ook die bloedsuikervlak skerp laat daal.

Maak seker jou kind het dan iets soets byderhand. Gee ook ekstra koolhidrate soos brood of vrugtesap voor sportdeelname.

Ouers van diabete moet altyd ekstra op hul hoede wees vir simptome soos naarheid, ’n droë mond en buitengewone dors, oormatige urinering, maagpyn, vinnige, diep asemhaling, verwardheid en ’n asem wat skerp ruik na ammoniak of naellakverwyderaar.

’n Alledaagse siekte soos verkoue kan veroorsaak dat jou kind se suikervlak glad nie op die insulien reageer nie en dat ketone (giftige afvalstowwe) deur die niere uitgeskei word – ’n toestand bekend as keto-asedose. Jou kind kan selfs sy bewussyn verloor en moet dan hospitaal toe gaan.

Toets jou kind se ketoonvlak gereeld om keto-asedose te voorkom. Jy moet ook ekstra versigtig wees wanneer jou kind siek is. Selfs ’n ligte kwaal kan komplikasies veroorsaak.

Onthou dat medisyne wat jy sonder voorskrif kan koop, dikwels baie suiker en alkohol bevat, wat ’n verskil kan maak as dit in groot hoeveelhede of gereeld geneem word. Medisyne met ibuprofeen is gevaarlik as jou kind nierprobleme het. Raadpleeg eerder jou dokter.

Diabetiese tieners moet nog meer as ander bewus wees van die gesondheidsgevare van sterk drank omdat dit hulle meer vatbaar maak vir hartsiektes, swak bloedsomloop en ’n lae bloedsuikervlak, wat tot ’n koma kan lei.

Wees op die uitkyk vir tekens van depressie en eetversteurings.

TOP-RAAD VAN OUERS

• Jou kind se toetsstelletjie moet oral saamgaan.


• Kry ’n steunstelsel van kundiges, vriende en familie.


• Betrek die onderwysers by jou kind se toestand en sorg dat hulle ingelig is.


• Sluit by ’n diabeteskliniek of steungroep aan. Hulle hou byvoorbeeld gereeld naweekkampe om die kinders te leer om selfstandig te wees en self hul siekte te bestuur.


• Vind ’n dokter wat omgee vir sy pasiënte en deeglik ingelig is oor diabetes.


• Maak seker jy het ’n noodnommer vir jou kind se dokter.


• Betrek die ander kinders in die gesin by die diabetes-lyer se lewe. Dit keer dat hulle uitgesluit of afgeskeep voel. Hulle kan ook help om ’n noodsituasie te voorkom.

HET JY GEWEET?

• Minstens een uit nege mense in Suid-Afrika ly aan diabetes.


• Sowat drie miljoen mense sterf jaarliks wêreldwyd aan diabetes of diabetes-verwante oorsake.


• Baie kinders in Afrika sterf aan tipe 1-diabetes sonder dat hulle gediagnoseer word.

JOU GIDS TOT DIABETES

WAT IS DIABETES?

Dis ’n siekte wat veroorsaak dat die pankreas geen insulien vervaardig nie (tipe 1- diabetes) of dat insulien nie doeltreffend gebruik word om suiker, stysel en ander voedingstowwe om te skakel in energie nie (tipe 2-diabetes). Sonder insulien verval mense in ’n koma en gaan hulle dood.

SIMPTOME EN TOETSE

Is jy gedurig uitgeput, urineer baie, bly dors en honger, en kan jou oë nie mooi fokus nie? As jy daarby skielik gewig verloor, kan jy diabetes vermoed, maar toetse is nodig om dit te bevestig: ’n bloedtoets en twee soorte glukosetoetse.

Die toetse kan ook wys of iemand op pad is om diabetes te ontwikkel.

As mense op die rand van diabetes gewig verloor en gesond begin eet en oefening doen, kan baie van hulle keer dat hulle tipe 2-diabetes kry.

Laat jou kind vir diabetes toets as hy gereeld van maag- en hoofpyn kla, skielik en onverklaarbaar gewig verloor, gedragsprobleme toon of sommer in die middel van die dag wil gaan slaap.

Let ook op na hul oë: Sommige kinders se pupille is vergroot, ander kry rooi kringe om hul oë.

Soms raak hulle wasbleek, asof al die bloed uit hul gesig wegvloei.

BEHANDELING

Volgens Jacobus van Dyk is diabetes allesbehalwe ’n doodsvonnis en kan dit deesdae, ook by kinders, baie beter beheer word deur insulien-toedienings, ’n gesonde eetpatroon en oefening.

“Dit beteken nie dat hulle net vaal, oninteressante kos hoef te eet nie, maar dat hulle baie goed moet weet hoe elke kossoort hul bloedsuiker gaan verander sodat hulle die insuliendosis kan aanpas.”

INSULIENPOMPIES EN PENNE

Nuwe tegnologie soos insulienpompies en -penne maak dit makliker om die insulien toe te dien.

Die insulienpompie lyk soos ’n selfoon en word aan die lyf gedra. (Dit word afgehaal wanneer jy swem of bad.) ’n Teflonkatetertjie word gewoonlik op die boud of maag onder die vel ingeskiet. Dit verbind die pompie met die liggaam.

Die pompie bevat ’n rekenaartjie wat elke uur outomaties ’n spesifieke dosis deur die kateter aan die liggaam vrystel om die basiese insulienvlak, bekend as agtergrondinsulien, te onderhou.

Wanneer diabete wil eet of meer insulien nodig het om ’n hoë bloedsuikervlak te verlaag, tik hulle eenvoudig hul bloedglukosewaardes en/of die koolhidraatwaardes van wat hulle geëet het, op die rekenaartjie in.

Die pompie bereken hoeveel insulien nodig is en dit word dan deur die katetertjie ingespuit. Waar baie ma’s voorheen soms skool toe moes ry om hul kinders te gaan inspuit, plak hulle nou net ’n briefie met die kospakkie se koolhidraatinhoud op die kosblik.

“Voor die kind eet, word sy bloedsuiker getoets, en ná pouse help die onderwysers om te bereken of ekstra insulien nodig is,” verduidelik Delene du Toit, ma van die sesjarige diabeteslyer Ryno.

Die kateter hoef slegs elke derde dag vervang te word, wat minder naaldprikke per dag beteken.

Die insulienpen werk volgens dieselfde beginsel, maar die diabeteskenner Jacobus van Dyk waarsku dis net ’n hulpmiddel; die kind moet steeds reg eet en van sy insulienvlak bewus wees.

Naas insulien-behandeling is die regte eetgewoontes die belangrikste vir tipe 1-diabetes en ook van kardinale belang in die behandeling van tipe 2-diabetes.

Die beste kans op goeie diabetesbeheer by kinders is ‘n holistiese benadering – dat jong pasiënte en hul ouers van die diagnose af deur ‘n multidissiplinêre span bestaande uit ‘n diabetesopvoeder, dieetkundige, spelterapeut en sielkundige bygestaan word.

JONG PASIËNTJIES AAN DIE WOORD

Praat jy met jong diabete, is dit gou duidelik dat diabetes baie meer as net fisieke aanpassings vereis.

Dis nie ongewoon dat kinders alleen voel en deur ander kinders verwerp word nie.

RYNO DU TOIT, 6
VAN PRETORIA “Die slegste is dat ek nie sommer enigiets kan eet nie – veral by partytjies. Mense moet altyd sorg vir spesiale eetgoed vir my.”

MEGAN SWANEPOEL, 9
VAN BRYANSTON
“Kinders spot my,” vertel sy hortend tussen die snikke deur.

BRANDON SWANEPOEL, 12
MEGAN SE BOETIE
“Vandat ek ’n insulienpompie gebruik en my minder hoef in te spuit, het die ander kinders my begin aanvaar.”

RACHEL LOMBAARD, 11
VAN DURBAN
“Die ergste is die ses of agt keer dat ek my elke liewe dag moet inspuit. Kinders by die skool spot my as ek sleg voel, of naar word en bewe.”

Selfs toe sy ’n diabetespompie begin gebruik het, het kinders dit probeer afneem omdat hulle gedink het dis ’n iPod.

Huisgenoot - POLS Somer 2007/8