See-angels

Sommige is behoorlik giftig. Ander is bloot geniepsig. Hier is jou gids tot die seediere – van bloublasies tot giftige visse – wat jou vakansie by die see kan bederf.
Deur Betina Louw en Carine van Rooyen van Health24

DIE see, so aanloklik blou in die somermaande, huisves ook ’n klompie nare kalante wat jou met hul giftige tentakels en stekels kan raps of jou hondsiek kan maak met die gifstowwe in hul lyf.

Ons het met die hulp van een van Suid-Afrika se voorste vergiftigingskenners, dr. Gerbus Müller, en die mariene bioloog Cameron Ewart-Smit, dié gids oor giftige seediere en die beste behandeling saamgestel.

Giftige seediere

1. Bloublasies (Hydrozoa)

Miljoene brandselle wat gewoonlik op die bloublasie se tentakels gerangskik is, ontplof en spuit gif in die vel wanneer die lang stert in die branders of op die strand aan jou vel raak.

Die tentakel se gifsakkies skiet deur mikroskopiese ‘‘spuitnaaldjie’’ die gif in die vel in.

Eina!

• Jy kry ’n skerp steek- of brandpyn en ’n gejeuk waar die tentakel aan die vel geraak het.


• Rooi, opgehewe letsels word later vloeistofgevulde blase – dit klaar binne ’n dag of twee op.


• In uitsonderlike gevalle kan kortasemrigheid, naarheid, hoofpyn, duiseligheid, onreëlmatige hartklop, spierspasmas en gewrigspyne voorkom.

Wat nou?

• Spoel die aangetaste deel met baie seewater af. Moenie vars water gebruik nie en moenie die area vryf nie. Dit sal meer irritasie veroorsaak; vars water laat die brandselle ontplof.


• Skraap die vel met die skerp kant van ’n mes (of iets soos ’n kredietkaart) om die oorblywende brandselle te verwyder.


• Spoel dit af met asyn om die gifstowwe onskadelik te maak. Alkohol en menslike urine help ook.


• Hou die aangetaste deel in warm water, maar nie kookwater nie. Hitte breek die gifstowwe af.


• Kry mediese hulp as jy kortasem word en naar of duiselig voel, jou hart onreëlmatig begin klop en jy hoofpyn, spierspasmas of gewrigspyne kry of ’n infeksie ontwikkel.


• Behandel die steke van bloublasies se geniepsige familielede soos jellievisse en vuurkoraal net soos vir bloublasiebrand.

Waar moet jy ligloop?

Die hele Suid-Afrikaanse kusstreek, maar minder aan die Weskus.

VEILIG ONDER WATER
Vinnige wenke

1. Laat jou kind ’n byderwetse swempakkie met moue en pype dra om haar of hom teen bloublasies te beskerm.’nDuikpakhemp of ’n T-hemp oor ’n swembroek bied ook ekstra beskerming.


2. Vra die lewensredder watter giftige seediere in die omgewing voorkom.


3. Dra ’n paar ou tekkies wanneer jy in ’n klipperige gebied swem.


4. Dra handskoene wanneer jy tussen rotse mossels of perlemoen soek.


5. Wees op die uitkyk vir geniepsige seediere as jy onderwater swem. ’n Swembril sal jou help om beter te sien.


6. Swem tussen ander mense. Visse is geneig om weg te bly van plekke waar mense swem.


7. Stel vas waar die naaste dokter en hospitaal is voor jy en jou gesin vir ’n dag see toe gaan.

2. Seekastaings (Echinoidea)

Die bros stekels van die meeste seekastaiings is nie giftig nie, maar kan maklik die vel binnedring en stukkies kan agterbly en ontsteek.

Die naald-seekastaiing, Diadema setosum, wat aan ons kus voorkom, is wel baie giftig. Dit is pikswart en het baie lang naalde.

Eina!

Jy kry skerp brandpyne en die steekplekke swel op.

Wat nou?

Hou die beseerde deel in warm water (nie kookwater nie) sodat dit die gifstowwe kan afbreek. Gebruik ’n plaaslike verdowingsmiddel of kalamynmelk teen die brand.

Kry mediese hulp as jy nie self stekels wat in die vel afgebreek het, kan verwyder nie. Dit word later knoppe wat chirurgies verwyder moet word.

Waar moet jy ligloop?

Oral aan ons kuslyn.

3. Seesponse
(Porifera)

Die naaldagtige stekels op seesponse kan ’n velirritasie veroorsaak wanneer dit teen jou skuur.

Eina!

Die rooierige en jeukerige veluitslag kan ’n paar weke bly.

Wat nou?

Smeer kalamynmelk aan. Gaan dokter toe as die gejeuk nie beter word nie.

Waar moet jy ligloop?

Seesponse komwyd verspreid langs ons kuslyn voor.

4. Giftige Visse

Sommige visse gebruik skerp stekels en vinne om hul gif mee toe te dien: pylsterte, skerpioenvissoorte (Scorpaenidae) wat steenvis insluit, duiwelvuurvisse (Pterois volitans), konynvisse (Siganidae) en rooi steenbras.

Die meeste is goed gekamoefleerde, passiewe visse, van wie sommige op die seebodem woon. Wanneer jy op een trap, stel hy sy gif vry. Dele van sy stekels kan in die wond afbreek.

Die dik, kort gifpenne van die uiters gevaarlike steenvis kan selfs deur ’n skoensool steek.

Pasop!

Die lewer van die rooi steenbras is altyd giftig. Dit gaan jou dalk nie doodmaak nie, maar dit gaan jou naar maak en maagkrampe gee. Moenie dit eet nie.

Eina!

Jy kry ’n skerp, kloppende pyn wat ure lank kan duur. Die wonde bloei dikwels erg. Soms word naarheid, maagpyn, sweet, spierswakheid, koorsigheid en stuipe (veral by steenvis-voorvalle) onmiddellik ervaar.

Wat nou?

Spoel die beseerde deel met baie seewater af. Hou dit daarna vir 30 tot 90 minute of tot die pyn opklaar in warm water (45 – 50 grade C) sodat die hitte die gif kan afbreek. As jy naar voel, of spierswakheid, maagpyn of stuipe kry, moet jy by ’n dokter uitkom.

Die stekels wat versweer, moet soms chirurgies verwyder word.

Waar moet jy ligloop?

Oral aan ons kuslyn. Skerpioenvis en steenvis kom veral in vlak water rondom koraalriwwe, digte bamboes en in rotsagtige gebiede voor.

GEVAAR!
Die enigste giftige seeslang (Pelamis platurus) in Suid-Afrika is swart met ’n geel maag en komaan die kus van KwaZulu-Natal en Mosambiek voor. Sy gif is glo tot tien maal giftiger as dié van ’n kobra. As hy jou byt, moenie tyd mors nie – kry dadelik mediese hulp.

Hmm, smaaklik – maar pasop!
Dis nie net in die see waar jy vir sekere seediere moet ligloop nie. Op jou bord kan party net so gevaarlik wees. Mossels en visse wat gifstowwe in hul liggame opgeneem het, kan jou baie siek maak, selfs jou lewe kos.

ROOIGETY-MOSSELVERGIFTIGING

Mossels (en hier word ingesluit alle tweekleppige skulpdiere soos mossels, oesters, gapermossels en rooiaas) kan in rooigetytoestande verskillende soorte vergiftiging veroorsaak.

Rooigety kom veral aan die Weskus van Suid-Afrika voor, meestal in die herfs en somer. Tweekleppige skulpdiere kry die giftige plankton deur hul filtreerstelsels in, en hoewel die gif nie die skulpvis self siek maak nie, is dit uiters toksies vir mense.

Dit kan verlamming veroorsaak en selfs tot die dood lei.

Daar is drie soorte mosselvergiftiging wat met giftige plankton verband hou enwat . . .

1. jou verlam,


2. jou diarree gee en


3. asemhalingsprobleme veroorsaak.

Dankie tog!
Perlemoen, alikreukel, kreef en vis vang nie die gifstof op nie.

Het jy geweet?
Die gif breek nie af nie, selfs al kook jy die mossels. Jy kan eers drie tot vier maande ná ’n rooigety weer mossels in die spesifieke gebied eet.

Maak altyd eers seker by die Red Tide Alert Desk in Kaapstad (021-434- 4457). Daar is geen tekens waaraan jy ’n besmette mossel kan uitken nie.

1. Rooigety-mosselvergiftiging wat jou verlam
(die algemeenste)

As jy tweekleppige skulpvis eet wat giftige plankton ingekry het, kan jy verlammende mosselvergiftiging opdoen.

Hoe voel jy?
Jy sal binne ’n halfuur tot twee uur ná jy die besmette mossels geëet het, begin begin sleg voel.

’n Tintelende sensasie of dooie gevoel begin om jou mond en versprei gewoonlik na die res van jou gesig en nek.

Daar’s ’n prikkelende gevoel in jou vingerpunte en tone, hoofpyn, duiseligheid, ’n swewende gevoel, sigprobleme en lamheid in jou arms en bene.

In ernstige gevalle word jou spiere verlam en sukkel jy om asem te haal. Asemhalingsprobleme kan binne twee tot 24 uur ná die besmette kos geëet is, tot die dood lei.

Hoe behandel jy dit?
In minder ernstige gevalle kan die simptome binne 36 tot 48 uur opklaar.

Daar is geen wonderkuur nie, en daarom word die simptome behandel. As jy asemhalingsprobleme ondervind, sal dokters ondersteunende behandeling toepas sodat jy nie ophou asemhaal nie.

Rooi lig:
Twee tot drie besmette rou mossels is genoeg om jou dood te veroorsaak.

2. Rooigety-mosselvergiftiging wat jou diarree gee

Dit word veroorsaak deur ’n gifstof wat deur die Dino-physis-fitoplanktonsoort afgeskei word.

Hoe voel jy?
Binne vier uur nadat jy die besmette mossels geëet het, sal jy begin naar voel en diarree kry. Jy sal maagpyn en dalk ook kouekoors kry.

Hoe behandel jy dit?
Die kanse is goed dat jy binne twee dae vanself sal herstel. Drink genoeg water om ontwatering te voorkom. Behandeling hang af van die simptome, dus sal jy behandel word om jou naarheid, diarree, maagpyn en kouekoors te verlig.

3. Giftige lug: Die aërosol-rooigety

’n Sekere soort fitoplankton, die Gymnodiniumspesie, vervaardig ’n neurotoksien wat in die lug oplos en maklik deur swemmers en branderplankryers ingeasem kan word. Moet liefs nie tydens rooigety swem nie.

Hoe voel jy?
Jou oë, neus en keel raak geïrriteerd. Jy hoes en nies en sukkel om asem te haal. In sommige gevalle kan die gifstof tot ’n asma-aanval lei.

Hoe behandel jy dit?
Dokters sal behandeling toepas om die oog-, neus- en keelirritasies te verlig, en asemhaling te ondersteun. Asma sal behandel word met ’n brongodilator-pompie en kortisoon kan ook nodig wees.

VISVERGIFTIGING
(ook bekend as skombroïed-vergiftiging)

Gewilde eetvisse soos Kaapse geelstert, tuna en makriel kan dié soort vergiftiging veroorsaak. ’n Verhoogde histamienvlak in dié vissoorte veroorsaak skombroïed-vergiftiging, waarvan die oorsaak nog onbekend is.

Hoewel dit steeds skaars is, begin ál meer gevalle van skombroïed-vergiftiging die afgelope paar jaar in Suid-Afrika en wêreldwyd kop uitsteek.

Dit help om visse so gou moontlik te verwerk en te preserveer ná hulle gevang is. Skombroïed- vergiftiging moenie verwar word met visse wat bederf het en jou sodoende voedselvergiftiging gegee het nie.

Hoe voel jy?
Dit kry ’n sterk, peperagtige smaak in jou mond nadat jy ’n aangetaste vis geëet het. Jy kan ook ’n tintelende sensasie om jou mond en op jou tong voel.

Binne tien minute tot twee uur volg warm gloede wat teen die nek en op die bors uitslaan. Jy voel ook naar, jou keel begin brand en jy kan hartkloppings kry.

’n Kloppende hoofpyn en maagkrampe is algemeen, en diarree kan volg. Asmalyers kan asemhalingsprobleme kry.

Die simptome duur baie selde langer as ses uur. Die meeste gevalle van skombroïed-vergiftiging is lig en nie lewensgevaarlik nie, en klaar gewoonlik vanself ná ses tot 24 uur op.

Dit kan wel ernstiger wees by ouer mense, mense met ’n hartkwaal of asmalyers.

Hoe behandel jy dit?
Antihistamiene is doeltreffende behandeling. Kry altyd mediese hulp.

Dr. Gerbus Müller se wenke

• Moenie vis eet wat deur die mense van die omgewing as moontlik giftig beskou word nie, al is dit in ander viswater ’n gesogte eetvis.


• Moet nooit skulpvis eet wat tydens rooigety uitgehaal is nie.


• Moenie aftreksel maak van aangetaste visse nie.


• Moenie besmette skulpvis eet nie – selfs al het jy dit gekook. Die gewone kook- of gaarmaakprosesse vernietig gewoonlik nie die toksiene nie.

Let wel: Skulpvisvergiftiging is nie dieselfde as skulpvisallergie nie

Volgens kenners is skulpvis een van die kosse wat verantwoordelik is vir die meeste lewensgevaarlike allergiese reaksies. Algemene simptome sluit vel-, maag- en asemhalingsprobleme in. ’n Antihistamienmiddel help gewoonlik. Gaan na Health24 (www.health24. com) se afdeling ‘‘Diet & Food’’ vir nog inligting oor seekos-allergieë.

Daar is ook oulike en mooi visse in die see
Moenie dat die bloublasies en seekastaiings jou die see uitdryf nie.

Dele van die Suid-Afrikaanse kus – veral die KwaZulu-Natalse Noorden Suidkus – spog met asemrowende seelewe.

Klein ‘‘Nemo’’-vissies en ander helderkleurige tropiese visse en koraalriwwe komnoord van Sodwana voor.

Verder noord aan die Mosambiekse en Keniaanse kus, en oos by die Seychelle-eilande, Mauritius en Madagaskar, sal jy jou kan vergaap aan die kleurryke onderwaterlewe