Tieners kan vreemde wesens wees. Hulle duiwel deure toe, gaan maklik aan die huil en kry puisies juis wanneer hulle op hul beste wil lyk.

Hormone en chemiese stowwe speel rondomtalie in hul lyf. Hoe verstaan ’n mens dit?
Deur Elise-Marie Tancred en die Health24-span

IS DIT hormone se skuld as jy buierig en opstandig raak? Of ’n puisie kry voor ’n groot aand uit? Of selfs as jy soggens sukkel om op te staan?

As jy verstaan wat in jou lyf gebeur, help dit dalk om te verstaan hoekom jy is soos jy is. Dit kan jou ook help om sekere goed te behandel – byvoorbeeld puisies . . .

Jy word tussen die ouderdom van ses en agt jaar vir die eerste keer aan die mens se eie hormonale towerdoepa blootgestel; dis nou wanneer die adre - nale kliere (ook bekend as die byniere) aan die bokant van die niere androgene begin vrystel.

Die vervaardiging van androgene is maar net die begin van ’n stortvloed hormone waaraan jy blootgestel word. Saam vorm die hormone ’n ingewikkelde en sen sitiewe stelsel waarin een hormoon se vlak dié van ’n ander bepaal, of in ’n snellereff ek die vrystelling van ’n ander meebring.

Op ongeveer tien jaar vir meisies en twaalf vir seuns is die androgeenvlakke hoog genoeg om hare op jou skaamdele en onder jou arms te laat groei, jou vel olieriger te maak en aknee te veroorsaak.

Oeg, en hulle is ook nog verantwoordelik daarvoor dat jy in jou tienerjare so sleg kan ruik as jy sweet en nie gereeld bad nie.

Androgene word opgevolg deur gonadotropien, ’n hormoon wat die geslagskliere stimuleer. Oor die volgende jaar of twee neem die vlak van gonadotropien in die bloed skerp toe. Dit lei tot die vrystelling van nóg hormone deur die hipofi se – ’n klein klier in die brein – wat jou eierstokke (as jy ’n meisie is) of jou testes (as jy ’n seun is) aanskakel.

Nou is jy nóg vis nóg vlees, maar al kniediep in jou puberteit. Namate jy dieper in jou puberteit ingaan, word meer hormone vrygestel.

Meisies se eierstokke produseer estrogeen en progesteroon, terwyl seuns se testes testosteroon vrystel. ’n Tienerseun se testosteroon styg vinnig tot op ’n volwasse vlak, vyftig keer so hoog as voorheen – ’n ongekende hormoonontploffing!

En dan wonder ouers hoekom ’n seun van dertien of veertien soms vreemd optree. Dis danksy estrogeen dat meisies se borste groei. Dit bepaal ook die vorm van ’n jong vrou se figuur deur die herverspreiding van liggaamsvet. Vet gaan sit nou op meisies se heupe. (Dankie, hormone!)

Testosteroon neem weer seuns se liggaamsvorm onder hande: Babavet maak plek vir spiermassa en hare verskyn vir die eerste keer op onverwagte plekke.

Uiteindelik kry meisies hul eerste maandstonde en seuns hul eerste volwaardige ereksie en ejakulasie. Nou is wat die ou mense rooi hakskene genoem het, jou voorland – jy raak halsoorkop dolverlief en die geringste aanraking, of selfs net ’n knipoog, van daardie spesiale persoon laat jou hart woes aan die klop gaan.

Volgens prof. Steven Hough, endokrinoloog van die Universiteit van Stellenbosch se fakulteit gesondheidswetenskappe, krap wetenskaplikes nog steeds kop oor wát as sneller dien vir die liggaam om hormone te begin vrystel.

Waarskynlik speel die senuweestelsel, sosiale en sielkundige faktore ’n rol, asook jou dieet.

Dit is algemeen bekend dat puberteit vandag vroeër by kinders voorkom as voorheen. In 1850 het meisies gewoonlik hul eerste maandstonde op sewentien gekry. Vandag gebeur dit op twaalf jaar.

Beter eetpatrone, algemene voorspoed en beter mediese sorg en sosio-ekonomiese omstandighede kan redes hiervoor wees. As jy oorgewig is, kan jy ook vroeër begin ontwikkel.

Baie mense dink hormone het net so ’n dramatiese uitwerking op tieners se gedrag as op hul liggaamsvorm. Ouers praat van “hormone op wiele” en kla oor tieners se wispelturigheid, impulsiewe gedrag en emosionele optrede.

Dit wil lyk of jong mense opwinding najaag en genot put uit wilde optrede.

Volgens statistieke is dit ook so, skryf Vivienne Parry in haar boek Th e Truth about Hormones (Atlantic Books, 2005). Meer as driekwart van tienersterftes word veroorsaak deur die een of ander ongeluk of die soeke na opwinding. Die storm-en-drang-jare, noem sommige dit.

Maar of hormone die kwaadstoker is as jy laatnag by die huis uitsluip na ’n partytjie toe, is te betwyfel. In die verlede is geglo die brein is teen adolessensie reeds volledig ontwikkel, maar nuwe navorsing wys dat biologiese volwassenheid eers teen die laat tienerjare en vroeë twintigerjare bereik word. In die tienerjare word die senuweeeindpunte in die voorbrein “gesnoei” om hulle doeltreff ender te maak.

Dit verduidelik hoekom denkprosesse soos doelwitstelling, die uitwerk van prioriteite en impulsbeheer eers later ontwikkel. “Hormone kan dus glad nie alleen die skuld vir tienergedrag kry nie.

Dit is nie net testosteroon wat verantwoordelik is vir gevaarlike optrede nie, maar ook die onvermoë van ’n onvolwasse brein om gevaarlike gedrag waar te neem en te beoordeel,” skryf Vivienne.

Volgens haar is die onvolwasse brein wat seksuele gedrag betref soos ’n voortsnellende motor sonder ’n bestuurder.

’n Tienermeisie het die hormone en liggaamsvorm van ’n volwasse vrou, terwyl testosteroon seuns weer elke ses sekondes aan seks laat dink – dit alles terwyl die brein se redenasievermoë nog onder konstruksie is!

Hormone sit wel daaragter dat jy nou so lief is vir slaap. Gedurende puberteit is daar ’n subtiele verskuiwing van slaappatrone – die snelgroeifase wat jy in jou tienerjare beleef, vereis waarskynlik meer slaap.

Dit word gedeeltelik verklaar deur ’n verhoging van die melatonienvlakke (die slaaphormoon) in tieners se bloed.

Wanneer die wekker seweuur in die oggend lui, dink jou tienerlyf dit is nog vieruur in die oggend.

Baie tieners kry deurentyd te min slaap, iets wat hulle met dieselfde simptome as vlugvoosheid laat.

Jong mense het nege uur slaap per nag nodig, maar as jy soos die meeste tieners is, sal jy nie voor die vroeë oggendure moeg voel nie. Navorsers sê dis normaal: Tieners se sirkadiese ritme veroorsaak dat hulle eers om en by tweeuur in die oggend vaak word en dan tot elfuur wil slaap.

Dr. Steve Delport, ’n spesialis in endokrino logie (die studie van hormone) van Kaapstad en ’n pa van twee seuns wat reeds deur puberteit is, sê daar is niks buitengewoons aan puberteit nie.

“Dit is ’n nor male groeiperiode en moet so hanteer word. Baie van die tienergedrag wat ouers rasend maak, kan voorkom word as ouers hul kinders die regte feite oor puberteit gee en gereeld met hulle daaroor praat.

“Ouers dink verkeerdelik dat hul kinders nou groot is en vertrou dan verantwoordelikhede aan hulle toe waarvoor hulle nie gereed is nie,” sê Steve. (Dis goed om te weet ’n mens se ouers is nie altyd reg nie!)

“Tieners het hul ouers se ondersteuning en raad nou nodiger as ooit tevore om groepsdruk en liggaamsveranderinge te hanteer.”

In jou tienerjare verander jou selfbeeld, nes jou liggaam, dramaties. Daarom bring ’n mens ure voor die spieël deur en voel jy dikwels selfbewus. Jou ouers moet besef dis normaal dat jy in dié tyd alleen wil wees.

Steve wys ook op groot verskille in rypingsmylpale tussen die geslagte. By tienermeisies begin die snelgroeifase gewoonlik teen om en by twaalf jaar, maar by party meisies begin dit reeds op tien of selfs vroeër.

Seuns begin om en by op veertien met snelgroei, sommige eers later. Puberteit, wat veel later begin, kan ’n ernstige verskynsel wees wat mediese hulp verg.

“In die meeste gevalle is ’n goeie dosis geduld al wat nodig is, maar soms moet kinders medies behandel word,” verduidelik Steve. Kyk na die mylpale langsaan om te sien op watter ouderdom watter verandering plaasvind.

Puisies – hoe nou gemaak?

Dis juis in jou tienerjare, wanneer jy die minste met puisies wil sukkel, dat hulle kop uitsteek.

ANDERS as wat baie mense dink, het puisies niks te make met hoeveel sjokolade, koekies, vetkosse, tamaties of enigiets soets of suurs jy eet nie. Dit het alles te doen met hormoonvlakke. In tienermeisies en -seuns word puisies regstreeks verbind met die styging in die vlak van manlike hormone.

By tienerseuns weet almal dat die vlak van manlike hormone styg as die seuns snor en baard begin kry en hul stem breek, maar by meisies styg die vlak van manlike hormone ongesiens omdat dit oorheers word deur die nog groter styging in die vlak van vroulike hormone.

As ’n mens dan en wan ’n puisietjie kry, is dit nie nodig om dit met honderde rome en pille te probeer wegtower nie, maar as puisies jou gesig begin ontsier en jou pla, is daar beslis raad.

Onthou, alle middels werk nie ewe goed vir almal nie. ’n Verandering is by sommige tieners al in die eerste maand sigbaar, maar vir ander kan dit tot agt weke duur voor die uitwerking van die behandeling gesien kan word.

Hier is ’n gids vir elke tiener oor hoe om jou vel te versorg en aknee hok te slaan.

STADIUM 1: Jy is net bekom merd, maar wil tog net nie puisies kry nie.

Was jou gesig twee maal per dag met ’n seep wat sagkens werk. As jy jou gesig meer dikwels was, kan dit jou vel irriteer en uitdroog. Vermy baie warm water, want dit kan aknee vererger.

Moenie afskilfermiddels, saamtrekmiddels en maskers gebruik tensy jou dokter dit voorgestel het nie, want dit kan ook die vel irriteer en aknee erger maak.

Moenie aan jou vel druk, vryf of krap nie. As jy puisies uitdruk, kan dit tot erger aknee lei.

Ontspan. Stres veroorsaak nie aknee nie, maar kan dit vererger.

STADIUM 2: Jy kry dan en wan ’n klein puisie of probleme met swartkoppies.

Soek ’n salf wat bensoïel-peroksied, alfa-hidroksiesuur of salisielsuur bevat. Maak seker dat jy nie ’n olierige of vetterige room of salf gebruik nie, en ook nie salwe en rome wat alkohol of allerlei geurmiddels bevat nie.

Dermatoloë beveel aan dat tieners Cetaphil gebruik om hul gesig mee te was.

STADIUM 3: Jy sukkel met puisies maar dis darem nie te erg nie en dis nie ontsteek nie.

Salisielsuur- of bensoïel-peroksied 5% (Panoxyl) -room saans is ’n goeie ding. ’n Dermatoloog sal moontlik ’n room wat tretinoïen (Retin A, retinoïeksuur), ’n vitamien A-derivaat, of adapalien (Differin) bevat voorskryf, of albei.

Retin A en Panoxyl kan albei velirritasie en branderige rooi vel veroorsaak en jou maklik laat rooi brand as jy in die son kom. As dit gebeur, moet jy net die room elke tweede aand aansmeer tot jou vel nie meer so rooi word nie.

Ander middels wat gebruik kan word, is tazaroteen en plaaslike antibiotika, maar ’n dermatoloog moet dit voorskryf.

STADIUM 4: Jy sukkel nogal met puisies wat ontsteek is en sommer boos lyk.

Jy kan die oor-die-toonbank-rome beproef, maar dit is beter as jy by ’n dermatoloog uitkom voor die puisies handuit ruk.

Hy sal moontlik vir jou ’n antibiotiese salf soos Eryderm voor - skryf. Dit is selfs moontlik dat hy vir jou ’n antibiotikum soos tetrasiklien sal gee om te drink.

Dit is meestal ook nodig om, saam met die antibiotikum- kapsules, aan te hou met die tretinoïen-salf. (Die antibiotikum kan vroue meer vatbaar maak vir swaminfeksies, en moet ook nie deur swanger vroue geneem word nie aangesien dit die ongebore baba se tande kan geel maak.)

STADIUM 5: Jy sukkel met kwaai aknee.

Sake is nou baie erg. Jou aknee is diep, chronies ontsteekte siste. As jy nog nie by ’n dermatoloog uitgekom het nie, maak ’n plan, want daar is raad.

Die dermatoloog sal moontlik die middel isotretinoïen (Roaccutane) voorskryf. Dit het potensieel ernstige neweeff ekte en die dokter sal jou bloed trek en jou lewerfunksies monitor terwyl jy dit gebruik.

Die middel moet beslis nie deur swanger vroue gebruik word nie omdat dit sleg kan wees vir die ongebore baba. Dit kan ook soms tot depressie lei, en ouers moet tieners wat dit gebruik goed dophou.

Die middel is egter baie doeltreff end en kan tussen 70 en 80 persent van kwaai aknee binne vyf maande laat opklaar.

Die anti-androgeniese kontraseptiewe pil bekend as Diane-35 kan baie tienermeisies of vroue help om hul aknee onder beheer te bring, maar dit het newe-effekte: ’n Meisie kan makliker vetter word, meer emosioneel voel en pigmentasievlekke op haar gesig kry.

Dan is daar nog behandelingsmetodes soos chemiese skuurmetodes, laser en die verwydering van littekenweefsel.