Slaap jy snags diep en behaaglik, of ontwyk soete drome jou? Slaaploosheid, drome, slaappille . . . Hier is jou slaapfeite
Deur Elise Marietancred

WAT is die een ding wat vir elke moderne mens ‘n nagmerrie is, of jy nou in New York of Nieu-Bethesda bly? Slaap! Of eerder die gebrek aan slaap. ’n Chroniese tekort aan slaap word selfs al die “siekte van ons tyd” genoem.

Ons slaap minder as ooit tevore. Honderd jaar gelede het mense nog ongeveer nege uur per nag geslaap, maar deesdae is dit sowat sewe uur.

Vandat elektrisiteit in ons lewe gekom het, kry die mensdom net nie meer genoeg slaap nie. Nou praat ons nie van enkelinge soos Margaret Thatcher en ons eie Helen Zille wat blykbaar op so min as vier uur slaap per nag fl oreer nie. Hoekom móét ons slaap?

Vir oorlewing, sou die eenvoudige antwoord wees – maar wetenskaplikes weet vandag dat slaap ’n noodsaaklike rustyd vir die liggaam is. Dan word glukosereserwes opgebou en breinnetwerke geoefen wat andersins sou kwyn. Sekere noodsaaklike liggaamsiklusse, soos die afskeiding van groeihormone, kom ook net voor terwyl ons slaap. Slaap help om die geheue te rangskik, te verfris en om leervermoë te verbeter, sê Peet Vermaak, neurofisioloog van The Pretoria Sleep Lab.

Om te verstaan hoe belangrik slaap vir ons oorlewing is, kyk ’n bietjie wat gebeur as jy nie genoeg slaap nie. ’n Tekort aan slaap het ’n skrikwekkend negatiewe eff ek op die brein, waarvan knorrigheid, prikkelbaarheid, onstuimige emosies, vergeetagtigheid, die onvermoë om te konsentreer, ’n aangetaste geheue en swak taalbeheer maar enkele voorbeelde is.

Ná sewentien uur sonder slaap is ’n mens se vaardighede gelyk aan dié van iemand met ’n bloedalkoholvlak van 0,05% – die gevolg van twee glase wyn. Dis genoeg om jou agter tralies te laat beland . . .

Randy Gardner van die VSA hou die wêreldrekord vir die langste tyd sonder slaap sedert hy in 1965 ’n volle elf dae lank wakker gebly het. Ná vier dae het hy begin hallusineer, en toe het hy hom verbeel hy is ’n beroemde voetbalspeler.

In studies deur die National Institute of Neurological Disorders and Strokes in die VSA het rotte wat heeltyd wakker gehou is net drie weke lank geleef, teenoor hul normale gemiddelde lewensduur van drie jaar!

Slaap is geensins ’n bewustelose rustoestand nie, maar ’n aktiewe en dinamiese proses waarin die brein nooit afskakel nie, verduidelik prof. Gerhard Jordaan, hoof van volwassenepsigiatrie aan die Universiteit van Stellenbosch. “Die liggaam gebruik feitlik net soveel energie om te slaap as wanneer ’n mens wakker is. Jou staat van slaap of wakkerheid word deur die brein se oordragstowwe beheer. Dié stowwe skakel die neurone wat ons laat wakker bly af en maak ons vaak. Deur die dag bou daar ook ’n chemiese stof, adenosien, in ons bloedstroom op wat ons lomerig maak. Adenosien word weer afgebreek snags wanneer ons slaap.”

Maar dié chemiese stof wat ons moeg en vaak laat voel, breek net behoorlik af terwyl ons diep slaap. As jy nie genoeg ure diep slaap nie, word al die opgehoopte adenosien nie behoorlik afgebreek nie en staan jy moeg en vaak op.

HOEVEEL SLAAP IS GENOEG?
Daar is geen ideale aantal slaapure om optimaal gesond te bly nie. Elke mens se slaapbehoefte is anders, sê die wetenskaplikes van die National Sleep Foundation in die VSA. Sommige mense benodig net vyf uur per nag, terwyl ander weer ’n volle tien uur moet slaap.

Slaapbehoefte hang van ouderdom af. Babas behoort tot sestien uur, tieners tot nege en ’n half uur en die meeste volwassenes tussen sewe en agt uur per nag te slaap. Tieners se slaappatrone is ook anders: Dis normaal vir hulle om saans laat te wil gaan slaap en soggens laat te wil opstaan. Hoewel ouma ligter en vir korter tye slaap, het sy nog net soveel diep slaap as voorheen nodig. Haar middagslapie is nie net belangrik nie; sy het snags langer slaaptyd nodig vir genoeg diep slaap.

Dr. Frans Hugo van die Panorama- psigiatrie- en geheuekliniek in Kaapstad verduidelik verder dat elke mense ’n “basale slaapbehoefte” het en as dit nie bevredig word nie, word daar ’n slaapskuld opgebou. Jou basale slaapbehoefte is die hoeveelheid slaap wat jy nodig het om soggens verfris en uitgerus wakker te word.

Slaapskuld is die hoeveelheid slaap wat verlore gegaan het. Mense met slaapskuld toon bedags die kenmerke van slaapgebrek. Die meeste mense raak normaalweg saans ná ongeveer vyftien tot twintig minute aan die slaap – as jy minder as sewe minute neem om aan die slaap te raak, het jy ’n slaaptekort, meen Frans. Oorwerkte mense met slaapskuld sal dikwels die bed soos ’n sak patats tref en sê hulle is binne oomblikke in droomland.

Volwassenes se basale slaapbehoefte is tussen ses en agt uur per nag, maar dinge raak deurmekaar wanneer slaapskuld met jou basale slaapbehoefte begin inmeng. ’n Ma met ’n jong baba kan ’n paar aande deurslaap, maar al die vorige weke se min slaap veroorsaak steeds dat sy moeg is omdat haar slaapskuld so groot is.

“Dit is hoekom ons in ’n 24-uur-siklus aan die basale slaapbehoefte moet voldoen,” verduidelik Frans. Die goeie nuus is dat navorsers glo slaapskuld kan gedelg word as slaap vir jou net so ’n prioriteit word soos eet. Die gedagte dat die ma moet slaap wanneer die baba slaap, dra dus gewig.

Te min slaap kan beslis jou oordeel en reflekse aantas. Studies toon dat mediese studente met ’n slaaptekort meer foute maak. Te min slaap kan ’n mens se gesondheid ernstig knou, maan Amerikaanse wetenskaplikes. Vetsug, diabetes, hartsiektes, psigiatriese siektes, depressie, dwelmmisbruik, leerversteurings en motorongelukke word almal met ’n slaaptekort verbind. Aan die ander kant kan te veel slaap (tien uur en langer per nag) weer ’n sterk aanduider wees van depressie of ander siektes.

WAAROM IS DROME SO BELANGRIK?
Drome kom feitlik net voor as jy baie diep slaap, in die vyfde fase wat REM-slaap genoem word. Wetenskaplikes kan nog altyd net raai hoekom ons droom. Wat wel duidelik is, is dat ons almal elke nag gemiddeld twee uur in droomland is, al kan jy 95 persent daarvan glad nie onthou nie.

Drome se pad deur die brein begin in die midbrein en eindig in die groot harsings, dié deel van die brein waar leerprosesse, organisering, geheue en denke plaasvind.

Dié roete laat wetenskaplikes vermoed dat drome belangrik is vir hierdie moeilike breintake. Dit verklaar ook waarom REM-slaap noodsaaklik is vir normale breinontwikkeling by kinders en hoekom babas so baie daarvan nodig het.

Drome se noue verbintenis met die geheue, veral die vraag oor hoekom dit so moeilik is om ons drome te onthou, lok verskillende verklarings uit. Volgens sommige bioloë word drome bloot gebruik om onbelangrike gebeure en inligting uit te vee sodat die brein nie oorlaai word en ophou werk nie.

Frans beklemtoon dat navorsing oor die doel van REM-slaap en drome nog nie harde wetenskaplike feite opgelewer het nie. “Ons weet wel dat dit noodsaaklik is vir die geheue omdat die elektriese stroombane in die brein wat ons geheue vorm, letterlik ineenstort as daar nie REM-slaap is nie. Tydens drome in REM-slaap word die geheue-stroombane heraktiveer en sterker vasgelê.” Terwyl ons droom maak die geheuenetwerke kontak met ander netwerke, wat ’n soort kettingreaksie aan die gang sit.

Dit verklaar dalk ook hoekom verskillende temas wat nie noodwendig met mekaar verband hou nie, in een droom kan voorkom.

Hoekom onthou ons dan nie ons drome nie? Frans sê dit hang af tydens watter slaapfase ons wakker word. As jy tydens REM-slaap wakker word, sal jy wel jou drome onthou. Drome duur net so lank as wat gebeure in die werklikheid sou en speel in kleur af.

Fase een is ligte slaap, wanneer ’n mens half wakker is. Jou spiere ontspan, jou polsslag verlaag en jou oë begin van kant tot kant rol. Ligte slaap duur net ’n paar minute. Die geringste versteuring maak jou wakker en dan kan jy soms voel asof jy val. Dit is omdat jou spiere begin ontspan.

Fase twee ’n Mens verkeer amper die helfte van jou totale slaaptyd in fase twee – ware slaap. Dit duur ongeveer twintig minute en jou hartklop verstadig terwyl die asemhalingstempo ook afneem. Jou breingolwe word ook al stadiger.

Fase een Die brein toon uitsluitlik stadige delta-golwe en dis die moeilikste fase om van wakker te word. As iemand wel sou wakker word, is hy gedisoriënteer en knorrig. Dit is ook tydens diep slaap dat kinders gewoonlik hul bed natmaak, of wanneer slaapangsaanvalle (nagvrese) en slaapwandelings voorkom.

Fase vyf Die laaste fase van die slaapsiklus staan bekend as REM-slaap. Ongeveer 20 persent van ’n volwassene en 50 persent van ’n baba se totale slaaptyd is REMslaap en dit begin sowat 70 tot 90 minute nadat jy aan die slaap geraak het. REM-slaap duur saans die langste. As jy deur die dag ’n vinnige uiltjie knip, duur REM-slaap langer tydens ’n slapie wat in die oggend eerder as die laatmiddag geneem word.

REM-slaap kan ’n belangrike rol speel in die ontwikkeling van die brein. Hoe meer REM-slaap jou kind kry, des te beter. Namate jou baba groei en haar brein ontwikkel, bring sy al minder tyd in REM-slaap deur.

Tydens REM-slaap lyk ’n mens se breinritme asof jy wakker is. Jou oë rol vinnig rond, jou asemhaling versnel en jou bloeddruk styg, maar boodskappe van die breinstam na die res van die liggaam word afgeskakel sodat ’n tydelike verlamming intree. Dit is ’n noodsaaklike veiligheidsmeganisme wat keer dat ons ons drome uitleef.

Dit is ook baie moeilik om iemand tydens REM-slaap wakker te maak, maar as dit wel gebeur, is jy gedisoriënteer en nog op die plek waar jy saam met ’n skamel geklede Brad Pitt (of Angelina Jolie) op Mars deur massiewe harige wurms gejaag word voor julle oor ’n vulkaan wegsweef.

REM-slaap is baie sensitief en word maklik deur sekere kosse en drankies (kafeïen), medisyne (bv. vir asma), alkohol, dieetpille (wat opkikkers bevat), ontwateringsmiddels, sigarette en uiterste koue of warm omgewingstemperature beïnvloed.

Indien REM-slaap een nag onderbreek word, volg die liggaam die volgende keer wanneer jy slaap nie die normale slaapsiklus nie; dit gaan direk in REM-slaap om dié soort verlore slaap in te haal. Ma’s van jong kinders bring waarskynlik meer tyd deur in REM-slaap as in enige ander fase.

WAT GEBEUR ELKE KEER WANNEER ’N MENS JOU OË TOEMAAK OM TE SLAAP?
Met die hulp van ’n elektroënsefalograaf (EEG) kan wetenskaplikes vyf slaapfases in elke siklus onderskei. Die vyf fases verloop in ’n siklus van fase een tot REM-slaap (Rapid Eye Movement), waarna die siklus van voor af begin.

HOE GEVAARLIK IS SLAAPPILLE?
Die neiging is om slaaploosheid so ver moontlik sonder die hulp van slaappille en spesifi ek sonder bensodiasepien-slaappille te behandel. Baie Suid-Afrikaners steun op slaappille, al behoort ’n ieder en elk dit nie ligtelik te sluk nie. Alle slaappille is nie dieselfde nie en sommige is beslis meer verslawend en gevaarlik as ander.

Slaappille kan dodelik wees in groot doserings – veral as dit saam met ander middels wat jou lomerig maak of alkohol gedrink word. Bensodiasepien-pille is verslawend en potensieel gevaarlik: Hulle kan geboorte-afwykings veroorsaak en pasgebore babas met groot asemhalings- en ander probleme laat as die ma dit tydens swangerskap gedrink het. Kinders moenie slaappille gebruik nie, want dit kan breinontwikkeling en fisieke groei vertraag.

Omdat bensodiasepiene ’n onderdrukkende uitwerking het, kan dit gevaarlik wees vir mense met asemhalingsprobleme, depressie, ’n psigiatriese siekte, ’n spiersiekte, porfirie, slaapapnee, epilepsie, gloukoom, nier- of lewerprobleme of ’n alkohol- of dwelmprobleem.

Moet in geen omstandighede slaappille drink as dit nie deur jou eie dokter aan jou voorgeskryf is nie – en as dit is, dan presies volgens die dosis wat voorgeskryf is.

Soorte slaappille
Daar is hoofsaaklik twee groepe slaappille, die bekende bensodiasepiene (soos Halcion, Normison, Loramet, Dormicum, Dormonoct en Hypnor) en die nuwergenerasie nie-bensodiasepiene (soos Stilnox en Imovane).

Bensodiasepiene help teen angstigheid en slaaploosheid, maar dit word ook gebruik as slaappil voor narkose, vir ligte narkose, in die behandeling van alkoholmisbruik en as spierverslapper.

Sommige bensodiasepiene laat jou byna onmiddellik slaap, maar hul uitwerking duur net ’n paar uur. Ander se uitwerking duur langer as twaalf uur. Hoe vinniger en korter dit werk, hoe makliker raak ’n mens afhanklik. Dormicum, Dormonoct en Halcion kan so vinnig werk dat jy aan die slaap raak voor jy die bed haal.

Jy kan binne ’n paar weke dat jy dié pille of enige kortwerkende slaappil gebruik, afhanklik word en kwaai onttrekkingsimptome kry. Van die slaappille, soos Rohypnol en Dormicum, se geheueverlieseienskappe is so erg dat dit vir afspraakverkragting misbruik word.

As jy weke lank slaappille gebruik het, moet jy dit nie skielik staak nie, maar geleidelik en met die hulp van jou dokter.

Stilnox en soortgelyke middels is nie bensodiasepiene nie en jy het ’n kleiner kans om van dié pille afhanklik te raak as van ander slaappille. Dit word meestal gebruik om makliker in te sluimer.

WERK ENIGE ANDER PRODUKTE? Navorsing wys die kruiemiddel Valerian het ’n kalmerende uitwerking, maar die newe-eff ekte is onseker. Swanger vroue, kinders en lewerpasiënte moet dit liefs nie neem nie, en dit moet ook nie geneem word saam met ander middels wat jou lomerig maak nie. Middels wat volgens oorlewering kan help, sluit in avena sativa (wildehawer), laventel en kamille. Nytol bevat ’n antihistamien wat jou lomerig maak. Dit moenie vir babas, kinders en swanger vroue gegee word nie, en nie geneem word saam met enige ander medisyne wat jou lomerig maak nie.

SLAAP EN JOU LYF SE INTERNE HORLOSIE

Die geheim van elke mens se unieke slaapbehoeftes kan dalk gevind word deur na jou liggaam se interne horlosie te kyk – die sogenaamde sirkadiese horlosie.

Die woord sirkadies is afkomstig van die Latynse circa diem, wat “omtrent ’n dag lank” beteken. Dit verwys na die liggaam se reaksie op tekens van buite die liggaam, soos sonlig, wat oor ’n siklus van ongeveer 24 uur afspeel. Jou sirkadiese horlosie is eintlik ’n struktuur so groot soos ’n koppiespeld in die hipotalamus van die brein wat op ligprikkels van die retina af reageer en die slaaphormoon melatonien aan- en afskakel. Die hoeveelheid melatonien wat afgeskei word, neem by alle mense buiten tieners met sonsondergang toe – dis dus die liggaam se Klaas Vakie!

Die sentrum in jou brein sinchroniseer ook ander liggaamsfunksies soos liggaamstemperatuur, hormoonafskeiding, urinering en bloeddrukveranderinge wat met slaap en wakker verbind word.

Wanneer jy dus vir jou niggie in Australië gaan kuier, beweeg jy van wes na oos oor verskeie tydsones en word jou liggaam se sirkadiese ritme op die ergste moontlike manier deurmekaargekrap – dit wat ons as vlugvoosheid ken. Om van oos na wes oor tydsones te beweeg (van Australië na Suid- Afrika), maak ’n mens ook vlugvoos, maar meestal nie heeltemal so erg nie.

Deesdae word kunsmatige melatonienaanvullings en ligterapie (waar dokters helder ligte tydens slaap aanwend om die normale bioritme te herstel) gebruik om die uitwerking van vlugvoosheid te verminder. Dokters waarsku mense egter om melatonien net onder mediese toesig te gebruik. Dosisse bou mettertyd in die liggaam op en die newe-eff ekte hiervan is nog nie goed nagevors nie.

Volgens Jan Top van die Panorama-hospitaal in Kaapstad se slaapkliniek ly skofwerkers aan ’n soortgelyke uitputting omdat hul liggaam se normale blootstelling aan lig deurmekaargeskommel word. Moegheid by skofwerkers het al tot ernstige nywerheidskatastrofes gelei. Die kernkrag-ongelukke by Tsjernobil en Three Mile Island, die Exxon olieramp en die meeste motorongelukke op die pad tussen Laingsburg en Beaufort-Wes is glo deur ’n tekort aan slaap veroorsaak. Skofte behoort tot agt uur beperk te word en die liggaam moet ’n rustyd kry voor skofte weer verander, meen Jan.

SLAAPSORGE

Na raming ly sowat een uit elke vier mense aan die een of ander vorm van slaapversteuring, wat ’n invloed het op hul lewensgehalte en produktiwiteit.

Slaaploosheid

Slaaploosheid (insomnie) is die algemeenste slaapversteuring en die meeste mense ly die een of ander tyd in hul lewe daaraan, sê dr. Frans Hugo. Stres, ’n swak dieet, hormoonveranderinge, onderliggende siektes of vlugvoosheid is die grootste sondaars. Ouderdom speel blykbaar ook ’n rol en meer vroue as mans sukkel ná hul middel jare hiermee.

Volgens Frans kan 90 persent van slaaploosheid sonder medikasie behandel word.

“Ek sê altyd vir my pasiënte Randy Gardner se rekord is elf dae – jy weet jy gaan ná twee weke slaap, want in die een of ander stadium is jou slaapskuld so groot dat jy eenvoudig gaan wegraak.” Goeie slaapgewoontes is volgens hom net so doeltreff end om slaaploosheid hok te slaan as enige pil. (Sien die kassie op bl. 93.)

Slaappille is net ’n tydelike oplossing omdat die brein binne ’n paar dae verleer om self aan die slaap te raak. “Met medikasie lyk jou slaapargitektuur ook anders. ’n Mens het minder REM-slaap en die geheuefunksie word ook minder doeltreff end vasgelê,” verduidelik Frans. Voor jy ’n slaappil in jou mond druk, moet jy jou afvra hoe lank jy dit gaan drink aangesien baie medikasie – veral die bensodiasepien- slaappille soos Valium – verslawend is.

Slaapapnee

As jy dink snork is glad nie gevaarlik nie, moet jy weer dink. Dis dalk ’n waarskuwingsteken dat jy slaapapnee kry, wat lewensgevaarlik kan wees. Slaapapnee – waar jy vir kort tye ophou asemhaal wanneer jy slaap – is een van die mees ondergediagnoseerde toestande, meen Jan Top. “As jy sleg slaap, baie snork en oorgewig is, behoort jy dadelik jou huisdokter in kennis te stel.”

Slaapapnee kom voor wanneer vet rondom die nek versamel – soos ’n dubbelken of spierweefsel wat verslap – en dan die slukderm tydens slaap platdruk en lugvloei vir tussen tien en sestig sekondes versper. Die brein registreer ’n tekort aan suurstof en jy snak na asem voordat jy weer normaal lug kry. Sulke voorvalle kan tot honderd keer per nag voorkom. Jy voel die volgende dag moeg, prikkelbaar en terneergedruk, en het dikwels hoofpyn weens die suurstoftekort.

“ ’n Mens kan nou wel grappies maak oor hoe jy jou buurman wakker snork, maar slaapapnee is dodelik,” sê Jan. “Dit kan ernstige siektes soos diabetes, hartaanvalle, nierskade, beroerte en depressie veroorsaak. Wanneer ’n mens lees van iemand wat saggies in sy slaap heengegaan het, is dit dikwels weens slaapapnee.”

Nuwe navorsing toon dat ’n tweede soort slaapapnee (wat niks te doen het met oorgewig en obstruksie nie, maar met ’n fout in die asemhalingbeheersentrum in die brein) baie bedrieglik en gevaarlik is, maar ook nou doeltreff end behandel kan word. Sommige mense hou snags op met asemhaal omdat seine van dié sentrum in die brein nie die asemhalingspiere bereik nie, sê Bernard Tjallinks, neurofi sioloog van die slaapkliniek by die Pretoria-Oos-hospitaal.

Albei soorte slaapapnee word in slaapklinieke gediagnoseer en behandeling vind plaas met ’n toestel wat lug by die mond inblaas en só aanhoudende suurstofi nname verseker. Dokters waarsku dat slaapapneelyers nooit slaappille of verdowingsmiddels moet gebruik nie omdat dit hulle kan verhinder om weer te begin asemhaal.

REM-gedragsversteuring

REM-gedragsversteuring klink soos iets uit ’n Halloweenfliek, maar kan ontwikkel wanneer die breinstam nie daarin slaag om die liggaam tydens REM-slaap (fase 5) tydelik te verlam nie. Sulke mense leef dan letterlik hul drome uit. Jan vertel van ’n pasiënt wat haar een aand teen die muur van die slaapkliniek disnis gehardloop het toe sy ’n bal probeer vang het.

“Dis ’n seldsame toestand, maar dis skrikwekkend om so iets te aanskou en mense kan hulself of ander ernstig beseer.” In Amerika was daar al opspraakwekkende gevalle waar lyers moord gepleeg of ander mense gewelddadig beseer het weens dié versteuring. Medici verbind die mediese toestand vandag met ander siektetoestande soos Parkinson se siekte of breinstamskade.

Narkolepsie

Narkolepsie is wanneer iemand ondanks die feit dat jy snags normaal slaap, bedags slaapaanvalle kry. Dié slaapaanvalle kom skielik en kan van ’n paar sekondes tot sowat dertig minute duur. Mense met narkolepsie kan ook katapleksie (die verlies van spierbeheer gedurende ’n emosionele situasie soos ’n heftige argument), hallusinasies en tydelike verlamming kry wanneer hulle wakker word.

Die toestand is ernstig omdat iemand hom noodlottig kan beseer of ’n ongeluk kan veroorsaak indien hy bestuur. Narkolepsie word dikwels oorgeërf, maar word ook soms met breinbeserings verbind. Dit word gewoonlik met stimulante of antidepressante behandel.

Rustelose-bene-sindroom

Rustelose-bene-sindroom kom in sekere families voor en is die onaangename gekriewel, geprik of tinteling in jou bene of voete wat jou dwing om hulle te beweeg om die gevoel te laat verdwyn. Veral ouer mense sukkel hiermee. Snags veroorsaak dit slaaploosheid, maar dit word ook verbind met bloedarmoede, swangerskap en diabetes. Medikasie wat spesifi ek op die breinoordragstof dopamien gerig is, is doeltreffend.

Periodieke ledemaat-beweging (PLB)

Het jy al ooit in die middel van die nag wakker geskrik omdat jou bedmaat een of albei sy bene skielik optrek, of sy voete beweeg, of skielik skop en slaan? So erg dat dit jou wakker maak? Dan ly jou bedmaat aan PLB, sê Peet Vermaak. PLB is die enigste toestand waar iemand se ledemate onbeheers in sy slaap beweeg. Dit kan wissel van beweging van die knieë, enkels en tone tot groot bewegings van al vier ledemate. Baie mense met PLB weet nie eens dat hul bene en voete in die nag skielik beweeg en hul slaap versteur nie. Hulle voel net die volgende dag moeg en vaak. PLB neem toe met ouderdom: Byna die helfte van mense ouer as 65 jaar ly hieraan. Behandeling met dopamien of slaappille om ononderbroke slaap te verseker, help.

Slaapwandelary

Slaapwandelary (somnambulisme) kom voor wanneer ’n slapende mens sy bed verlaat en dinge doen wat gewoonlik met wakkerheid verbind word. Die persoon kan gewoonlik slegs met groot moeite wakker gemaak word, en as sy wakker word, kan sy dikwels nie onthou wat gebeur het nie. Slaapwandelaars kan hulself of ander beseer. Slaapwandelary kom voor in die diep fase 4-slaap. In Amerika het die polisie ’n vrou van die pad getrek wat haar honde in die motor gelaai en sowat 40 km ver gery het voor sy wakker geword het.

Nagvrese

Slaapangsversteuring, oftewel nagvrese, kom meestal by kinders voor en laat ’n gewone nagmerrie na ’n vulletjie lyk. “Moenie aan die kind raak of hom optel nie,” sê Peet. “Skakel ’n dowwe lig aan en stel jou kind in ’n sagte stem gerus tot die episode verby is.”

Goeie slaapgewoontes

1. Kry ’n bekommernisboek en skryf al jou kwellings daarin neer. Dit kan jou ook help om deur ’n stresvolle tyd te werk.


2. Leer om outomaties aan die slaap te raak. Moenie wag dat die “skakelaar” afgeskakel word nie. Visualiseer iets lekkers of kyk weer in jou kop na ’n fl iek waarvan jy baie gehou het. Dr. Frans Hugo van die Panorama- geheuekliniek sê ’n kollega is mal oor Audi’s en hy “sien” elke aand hoe hy in die vertoonlokaal instap, in die mooiste een klim en uitry – reguit droomland toe.


3. Vermy stimulante soos koffi e, sjokolade en nikotien ná ses in die aand. Alkohol moet liefs vroegaand en matig gedrink word. Hoewel dit jou lomerig maak, kan dit die brein in die middel van die nag weer aanskakel nadat jou liggaam die alkohol gemetaboliseer het.


4. Prent dit by jou brein in dat jou bed net vir slaap is, en slaap net vir jou bed.
   Moenie lê en rondrol nie. As jy ná tien tot twintig minute nog nie slaap nie, staan op en doen iets verveligs op ’n ander plek – soos om die telefoonboek te lees! Moenie televisie kyk, interessante boeke lees of werk doen nie.


5. Moenie angstig raak as jy ’n paar aande nie kan slaap nie. Jy sal die tekort gou weer inhaal. “Indien jy nie vanaand kan slaap nie, troos jouself daaraan dat jy waarskynlik môre of die aand daarna beter gaan slaap. Die ergste wat kan gebeur, is dat jy die volgende dag moeg en prikkelbaar is,’’ sê Frans.


6. Volg elke aand dieselfde roetine. Jou brein leer later om die roetine met slaap te vereenselwig. Oefening kan help, maar moet vroegaand gedoen word. ’n Warm bad en rustige musiek kan ook help. Probeer slaap tot die son opkom.

Sleep Centre