Menopouse is die één ding wat tussen ’n vrou en haar nuwe, tweede lewe staan. Is daar raad vir die warm gloede, die nagsweet, die wisselende emosies en vergeetagtigheid? Is hormoonterapie nou veilig of gevaarlik? Wat van ‘manlike menopouse’? Drie kenners deel die jongste nuus Deur Mariëtte Crafford

EK KÓÓK,” kla my middeljarige buurvrou by ons vriendin se vyftigste verjaardagteeparty en waai haar met ’n tydskrif koel. “Ek kan skielik nie slaap nie en rol heelnag rond,” kla nog een.

“Ek skrik weer papnat gesweet wakker. En almal in my huis moet deesdae koes. Ek weet nie wat met my aangaan nie – ek staan vrolik op, maar teen middagete voel ek mistroostig en huil sommer uit die bloute.”

Dit gons om die teetafel. Die meeste van my vriendinne is in hul menopouse, maar die verjaardagvrou is komkommerkoel.

“Ek kan nog nie kla oor mý middeljare nie, maar my man! Dis asof ek saam met ’n vreemdeling leef. Nuwe motor, nuwe haarstyl, nuwe klere, maar in die bed is daar niks van hom oor nie.”

Almal se klagtes oor die menopouse verskil.

Dié stortvloed van klagtes laat my besef wat dalk my voorland is. Ek gaan steek by ’n paar dokters kers op – nie net om voorbereid te wees op wat vir my voorlê nie, maar ook om te verstaan wat met my vriendinne (en vriend!) aan die gang is. Daarby is daar soveel verwarring oor die behandeling van menopouse dat ek hulle behoorlik met vrae bestook.

“Menopouse” en “hormoonterapie” (HT) is twee woorde wat middeljarige vroue bykomende golwe warm gloede besorg omdat daar soveel wanopvattings en verwarring oor albei begrippe bestaan, stem die dokters saam. Voeg daarby manlike andropouse en dit raak ’n prutpot.

My eerste reeks vrae is aan dr. Tobie de Villiers, ginekoloog en bestuurslid van sowel die Suid-Afrikaanse Menopousale Vereniging as die Internasionale Menopousale Vereniging.

HG-Pols: Wat is die beste behandeling vir al die simptome?

TdV: Die enigste behandeling wat alle simptome dramaties laat verbeter, is hormoonterapie (HT), wat estrogeenhormoonterapie (EHT) alleen, of ‘n kombinasie van estrogeenen progesteroonterapie (EPT) insluit.

Alle vroue is nie eenders nie, maar geen vrou hoef weens haar simptome te ly nie, want estrogeenbehandeling – hetsy alleen of saam met progesteroon – werk werklik. Jou warm gloede en nagsweet (dis eintlik nagtelike warm gloede) behoort binne veertien dae te verdwyn. Daarby sal jy weer beter slaap, minder buierig voel en jou lewensgehalte sal sommer verbeter.

Hormoonbehandeling sal ook die gevaar van osteoporose en hartsiektes verlaag as jy dit so gou moontlik ná menopouse begin gebruik.

Omdat warm gloede en ander onaangename simptome van menopouse gewoonlik nie langer as vyf jaar duur nie, sal jou dokter die behandeling ná vyf jaar onderbreek om te sien of jy dit nog nodig het.

As HT gebruik word om osteoporose te behandel of te voorkom, kan die behandeling langer as vyf jaar duur met die goedkeuring van ’n kundige, maar verkieslik word hormone vir vroue ouer as sestig jaar deur middel van ’n velplakker, wat ’n laer dosis vrylaat, toegedien. As jy ’n geskikte kandidaat vir EHT is, is die uitwerking beter hoe gouer jy dit begin gebruik. Dit is beskikbaar in pilvorm, as plakkers en allerlei jels.

HG-Pols: Moet alle menopousale vroue dan voor die voet hormoonvervangingsterapie kry?

TdV:Nee! Eerstens is net een tot twee uit vyf menopousale vroue se simptome so erg dat behandeling nodig is, en tweedens is alle vroue nie geskik vir HT nie.

Dit is belangrik om te onthou dat die menopouse dalk ongerieflik is, maar nie ’n siekte is nie. Dis net ’n fisiologiese werklikheid wat alle vroue ondervind. Baie vroue sê hulle voel rustiger, wyser en meer tevrede met hulself as die ongerieflike deel net eers agter die rug is.

Omdat hormoonterapie gevaarlik vir sommige vroue kan wees, moet ’n vrou eers deeglik deur ’n ginekoloog ondersoek word voordat sy as ’n kandidaat daarvoor beskou word.

Menopouse is ’n uitstekende geleentheid vir vroue om aandag aan hul algehele gesondheidstoestand te skenk. Kyk ’n bietjie na jou eetgewoontes en liggaamsmassa. Raak fi kser en stres minder. Laat doen die toetse wat die dokter voorskryf. Dit sluit gewoonlik ’n cholesterol- en bloedsuikertoets in (nadat jy volgens voorskrif gevas het). ’n Mammogram, tiroïedfunksie- en beendigtheidsbepaling is ook op die lysie van moet-toetse.

HG-Pols: Waarom verander dokters elke paar jaar hul deuntjie oor hormoonterapie? Is dit veilig of nie?

TdV: Vergeet van navorsers se vertolking van die bevindings van die Women’s Health Initiative (WHI). Die WHI-skrywers skuld die wêreld se vroue en dokters ’n verskoning vir die verwarrende boodskap wat hulle die wêreld ingestuur het. Hulle het die gevare van HT oordryf.

Hormoonbehandeling is baie veilig, mits dit reg gebruik word.

Só verander jou risiko’s:

• ‘n Geringe verhoogde risiko (47 uit 10 000 vroue pleks van 45 uit 10 000) van borskanker met verloop van tyd, maar net in gevalle waar estrogeen en progesteroon saam gebruik word (dis noodsaaklik as jy nog jou baarmoeder het). Dit kom nie voor by vroue wat net estrogeen gebruik nie.


• Die risiko van bloedklontvorming by pasiënte ouer as sestig jaar raak hoër – van 16 uit 10 000 vroue tot 34 uit 10 000 vroue. Die risiko is klein en verhoog met ouderdom, maar is op sy hoogste in die eerste jaar van behandeling.


• Daar is ook ’n klein verhoogde risiko van beroerte as jy ná sestig met HT begin; 29 uit 10 000 pleks van 21 uit 10 000. Anders as met bloedklontvorming verander die risiko nie ná die eerste jaar van behandeling nie.


• Die verhoogde risiko’s stop sodra die behandeling ophou, maar die beskermende uitwerking teen osteoporose en dikdermkanker stop ook dan.

HG-Pols: Wat van natuurlike middels en kruiemiddels?

TdV: Anders as HT, hoef alternatiewe middels nie aan die streng vereistes van die SA Medisynebeheerraad te voldoen voordat hulle op die rak beskikbaar is nie. Dat HT werk, en góéd werk, is bo alle twyfel met deeglike, beheerde navorsing bewys. Dit kan ongelukkig nie van kruiemiddels gesê word nie.

Sommige navorsers reken dat plantestrogene in die kruid swart kohosh en in soja (maar nie sojapille nie) wel kan help om warm gloede te verlig. Hoewel sommige vroue sweer dit werk, het ’n nuwe Amerikaanse studie deur die National Institutes of Health pas opnuut bewys dat plant-estrogene niks meer as troosmedisyne is nie.

Mense neem dikwels aan dat medisyne wat van plante kom, noodwendig veilig is, maar daar is nie bewyse dat dit wel die geval is nie. Sommige kruiemedisyne kan ernstige newe-eff ekte hê en selfs jou lewer beskadig, of inmeng met die werking van jou ander medikasie. Gesels met jou dokter voordat jy kruiemiddels begin gebruik.

Dit is ironies dat almal wat natuurlike middels wil gebruik, wegskram van EHT, terwyl alle estrogeen wat dokters voorskryf, van natuurlike oorsprong (plant of dier) is. Dit word eff e aangepas sodat dit presies ooreenstem met die estrogeen wat natuurlik deur die liggaam vervaardig word. Dis so natuurlik dat die vrou se liggaam nie kan onderskei tussen haar eie estrogeen en estrogeenbehandeling nie.

Tydens menopouse word estrogeenproduksie vanaf die eierstokke totaal gestaak, maar voorloper hormone vanaf die bynier bly in die bloedstroom sirkuleer. Dié hormone word in vetselle om geskakel tot estrogeen, wat verduidelik hoekom oorgewig vroue met baie vetselle langer meer estrogeen het as maer vroue.

HG-Pols: Wie mag dan nie HT gebruik nie ?

TdV: Hormoonbehandeling sal gewoonlik nie oorweeg word vir pasiënte met ’n eie of familiegeskiedenis van bloedklonte, beroerte of borskanker nie. Hormoonbehandeling behoort ook nie vir die eerste keer gebruik te word ná sestig nie.

Daarby word vroue met ’n baarmoeder behandel met ’n kombinasie van estrogeen en progesteroon. Hoewel estrogeenbehandeling alleen eff e veiliger is as die kombinasie- behandeling, is kombinasie-behandeling ook baie veilig en doeltreffend as dit nie langer as vier jaar volgehou word nie, en nie vir vroue ouer as sestig gegee word nie.

Dit is beslis nie die moeite werd vir ’n vrou om ’n histerektomie te ondergaan net sodat sy die minimale voordeel van estrogeenbehandeling (sonder progesteroon) kan smaak nie.

HG-Pols: Wat kan ’n vrou doen as sy nie HT of kruiemiddels wil gebruik nie?

TdV: Probeer eers jou simptome met eenvoudige gesonde verstand verlig (sien kassie langsaan). Dis net wanneer dié soort praktiese benadering nie help nie dat mediese behandeling oorweeg word. Dié raad sal ook help vir die vroue wat nie HT wil gebruik nie, omdat hulle lastige newe-eff ekte ervaar, want sommige vroue swel op van HT, hul borste voel teer en hul emosies ry wipplank.

Hier is ’n bietjie raad

WARM GLOEDE
Dis die algemeenste simptoom: tussen 75 en 80 persent van menopousale vroue ervaar dit. Dit duur meestal minder as vyf minute, maar sommige vroue word elke vyftien minute deur ’n gloed getref. Dis erger laat in die middag, as dit warm is, en nadat jy warm koffie of tee gedrink het of warm of sterkgegeurde kos geëet het of gestres is. Dit word ná so twee jaar algaande minder.

Dis wys om verskeie lae klere aan te trek wat jy na gelang van jou hittevlaag kan uit- en aantrek.

Sit voor ’n waaier by jou huis of kantoor. Vermy warm drankies, kerrie- en ander speserykosse en drink lekker koue water. Hoewel jy ’n warm gloed kan kry terwyl jy oefening doen, kan gereelde oefening help teen die gloede en om slaaploosheid te verlig. Dis ook interessant dat lae dosisse van spesifi eke antidepressante ook warm gloede kan verlig.

NAGSWEET
Slaap in ligte slaapklere. As jy jou sopnat sweet in die nag, spring maar op en gaan stort vinnig.

SLAAPPROBLEME
’n Halfuur se oefening per dag kan baie help vir slaaploosheid, solank dit nie laatmiddag of in die aand is nie. Vermy rook, groot maaltye, koffi e en alkohol ná vieruur die middag, en moenie laat in die aand werk nie. Maak seker dat jou kamer donker en koel is.

GEMOEDSKOMMELINGS
Veral vroue wat premenstruele buie en nageboorte- depressie ervaar het, kan sukkel met buierigheid. HT sal help vir dié gemoedswisselings. Onthou, dis nie dieselfde as depressie nie.

DROOGHEID
’n Nievoorskrifinwendige smeerroom (soos KY® Jelly) of estrogeenroom kan baie help.

VERGEETAGTIGHEID
Moenie alleen voel as jy voel jou denke is “wollerig” nie. Dit sal weer weggaan. Sorg dat jy genoeg slaap kry en elke dag oefening doen.

Menopouse in ’n neutedop

Menopouse, uit Grieks vertaal, beteken letterlik ‘‘die laaste stonde’’, maar in die volksmond verwys die term meer algemeen na die oorgangs fase nadat ’n vrou die heel laaste keer gemenstrueer het.

Die gemiddelde ouderdom waarop die menopouse begin, is wêreldwyd 51 jaar, maar dit kan enige tyd tussen 45 en 55 jaar intree. ’n Klein groepie vroue sal premature of vroeë menopouse voor dié ouderdom beleef. Dit is nie normaal nie en word anders hanteer.

Die aanloop tot die menopouse (die perimenopousale fase) kan ná 45-jarige ouderdom begin. Maandstondes wat onvoorspelbaar wegbly en kom, is ’n kenmerk van dié fase. Behandeling in hierdie fase is meestal nie nodig nie.

IN DIE OU DAE
Teen die einde van die negentiende eeu was die aanvangsouderdom vir die menopouse, ook soos vandag, 51 jaar, maar die gemiddelde lewensverwagting van vroue was haas veertig jaar. Vroue het dus gesterf voordat hulle hul menopouse bereik het, maar vandag is die lewensverwagting van ’n vrou in die Eerste Wêreld diep in die tagtig.

WAT GEBEUR IN JOU LYF?
Maandstondes hou gewoonlik op omdat die eierstokke (ovaria) nie meer maandeliks eiertjies vir bevrugting vrystel nie. Dit veroorsaak dat die produksie van die vroulike hormoon estrogeen vir alle praktiese doeleindes ophou. In normale omstandighede vind dié sogenaamde ovariële versaking plaas wanneer die kwota eiertjies waarmee ’n vrou gebore word, opgebruik is of die gehalte daarvan onvoldoende is.

WAT IS DIE SIMPTOME?
Die skielike afwesigheid van estrogeen het ’n reuse uitwerking op die liggaams- en gemoedstoestand.

Een van die eerste dinge wat erg deurmekaar gekrap word, is die temperatuur-beheersentrum in jou brein, wat jou skielik warm kan laat kry. Aan die begin is warm gloede, nagsweet (nagtelike warm gloede), slaaploosheid, emosionele wisselvalligheid en gewrigspyne die algemeenste simptome. Later volg sowel verdunning van die vaginale wand wat tot seksuele ongemak lei, as ’n groter risiko vir hartvatsiektes, osteoporose en vergeetagtigheid. Jou vel raak ook geleidelik dunner en plooierig en jou hare dunner, en die kans dat jy ’n vet magie ontwikkel, raak al groter.

Om beleë te raak, HOU BELOFTE IN
Deur Miranda Pretorius

Ek het pas vyftig geword. Ek is ’n kliniese sielkundige en ’n ma van twee studente. My menopouse lê voor my. Of soos die dokters sê: ek is perimenopousaal.

Kortom, ek is ’n doodgewone vrou wat in ’n stadium van my lewe is waar ek terugkyk oor die jare wat verby is en vorentoe na die jare wat nog kom. Net voor my vyftigste verjaardag het ek oor die afgelope jaar teruggekyk. Wat het aan my verander? Want iets was sielkundig en liggaamlik aan’t gebeure.

Ek onthou die eerste nagsweet wat ek byna ’n jaar gelede gehad het. Ek het my nie juis daaraan gesteur nie, maar talle ander veranderinge het daarna gekom. Soos die jaar sy gang gegaan het, het ek duidelike veranderinge aan my liggaam gesien. My hare het yler geword, in bosse uitgeval.

Ek het een oggend gesien dat ek fyn plooitjies onder my halslyn begin kry het. My vel het al hoe droër geword. Dit was naderhand so erg dat ek begin het om ’n nagroom in die dag te gebruik. Ek is van nature maer, maar ek het ’n rif om my middel sien ontwikkel. En ek was gedurig moeg. Te moeg om my arms bo my kop te hou wanneer ek my hare wou droogblaas. Ek, wat nog altyd mooi hande gehad het, moes maar aanskou hoe hulle by die dag ouer lyk. Daarby was my menstruasiesiklus in sy kanon. Ek slaan sommer ’n maand of twee oor, en dan is dit asof ’n sluis oopgetrek word.

Wat die ergste vir my was, is dat my gesigsvorm verander het – so asof ek “te veel water het”, soos die ou mense gesê het. My liggaamsvorm was ook nie meer dieselfde nie. Dit het uit proporsie begin voel. My borste was te groot vir my lyf, my bene te maer vir my middellyf. Ek het hoofpyne gekry en dit het soms vir my gevoel asof my hele geraamte pyn met krampe in my bene in die nag daarby.

Die heel ergste vir my, wat ongetwyfeld perimenopousaal is, is die sielkundige faktore. Ek het altyd geduldig na pasiënte geluister wat die middeljarekrisis met my bespreek, en nou het dit met my begin gebeur.

Ek het mettertyd besef dat ek depressief voel. Ek ken tog al die simptome uit my kop: lusteloosheid, niks wat my meer opgewonde kon maak nie, slapeloos die een week, en die volgende week kan ek skaars uit die bed opstaan. Ek het ál stiller begin word en my aan mense onttrek. Later het angs deel van die prentjie uitgemaak. My asemhaling was vlak en my hande koud en klam. Ek het heeltyd gevoel asof ek ’n eksamen moes gaan skryf waarvoor ek nie voorberei het nie.

Ek het erg vergeetagtig begin word. En prikkelbaar. My humeur was kort en ek sou sommer uit die bloute tranerig raak.

Totdat ek eendag besluit het dat ek iets aan my toestand moes doen. Ek het afsprake met my ginekoloog en psigiater gemaak. Al my hormoonvlakke is getoets, tiroïedfunksie is bepaal, en ’n mammogram en beendigtheidstoets het die prentjie voltooi. My psigiater het antidepressante voorgeskryf en medikasie om my angsvlak te verlaag.

Vandag voel dit asof ek in beheer is. Ek kon my vyftigste verjaardag vier met die wete dat dié skommelinge van verbygaande aard is. Ek het nog ’n leeftyd voor van lééf. Ek het vrede gemaak met my liggaamsveranderinge en ek sien uit na die dag waarop ek eerlik kan sê: Ek is verby die perimenopousale fase, ek het die menopouse kafgedraf en heelhuids anderkant as ’n wyser en gelukkiger mens uitgekom. As ’n mens wat met die seisoene van my liggaam en gees vrede gemaak het.

As vrou, en as sielkundige, kan ek uit my ervaring van die oorgangstyd die volgende wenke gee:

• Praat met jou lewensmaat oor die simptome wat jy voel. Dit is baie belangrik dat hy ingelig bly oor hoe jy jou liggaam ervaar en watter woelinge in jou binneste plaasvind. Wees eerlik.


• Praat ook met jou kinders hieroor sodat hulle kan verstaan hoekom jou gemoedstoestand wipplank ry.


• Gaan spreek ’n ginekoloog en bemagtig jou met kennis oor jou toestand. Laat jou dokter alles oor die menopouse aan jou verduidelik.


• Gaan spreek ’n sielkundige wat jou op jou pad van verandering en aanpassing sal begelei.


• Indien simptome soos depressie en angs vererger, gaan spreek ’n psigiater.


• Probeer om daagliks te oefen – al gaan stap jy net ’n kilometer om jou kop skoon te kry.


• Maak vrede met die feit dat jy deur ’n verwarrende tyd van jou lewe gaan, maar dat dit nie vir altyd sal aanhou nie. Praat met ’n vriendin wat deur dieselfde lewensfase gaan. Ondersteun mekaar.


• Konsentreer op die positiewe keersy: Jy betree ’n nuwe, uitdagende lewensfase waarin jy nuwe vaardighede kan aanleer, nuwe stokperdjies kan beoefen, dalk selfs ’n nuwe loopbaan kan betree en dinge kan doen waarvoor jy dalk nooit voorheen kans gehad het nie.

DIE SIELKUNDIGE MANLIKE MENOPOUSE

Mans kry CORVETTE-SINDROOM
Die losbreek-verskynsel onder middeljarige mans is oorbekend: Jare lank is hy ’n toegewyde eggenoot, gesinsman, broodwinner. Hy doen alle voorspelbare en verantwoordelike dinge wat van ’n toerekeningsvatbare man in sy posisie verwag word. Totdat hy een gewone dag ongewoon begin optree.

Dié persoonlikheidsverandering vind gewoonlik tussen sy veertigste en vyftigste verjaardag plaas. Dit begin dalk met ’n nuwe, moderne haarstyl. Ewe moderne klere vervang sy “uitgediende” klerestyl. Hy ruil sy dienlike gesinsmotor vir ‘n turbo-aangejaagde sportmotor in. Hy raak gedrewe wanneer hy eintlik veronderstel is om tot bedaring te begin kom.

En in die momentum van ’n verbete teruggryp na jeugdigheid vervang hy sommer ook sy middeljarige mevrou met ’n jong pop.

In ongeloof slaan sy vriende en naasbestaandes ’n man wat “uitgehaak” het gade, iemand wat hulle gedag het hulle ken, maar wat skielik vreemd optree. “Het hy gek geword?” wonder hulle. “Of is dit hoe manlike menopouse lyk?” Dié oënskynlike losbreek-optrede van sommige mans in hul middeljare, sê dr. Sias Voss, ’n uroloog van Pretoria, het niks te doen met hormoonveranderings in die man of mediese redes nie. Nee, dis sielkundig.

Onder sielkundiges staan dié optrede as die Corvette-sindroom (genoem na die Corvette-sportmotor) bekend. Sielkundiges beskou dit as die “sielkundige manlike menopouse”.

Die faktore wat op sielkundige gebied ’n middeljarekrisis of “wat nou?”- Gevoel by ’n man kan veroorsaak, sluit in:

1. ’n Gevoel dat hy in sy loopbaan sy kruin bereik het en daar nie meer beroepsuitdagings oor is nie of dat sy kinders nou volwassenes is en sy doel as versorger uitgedien is.


2. ’n Besef van sy sterflikheid omdat hy dalk sy eerste hartaanval oorleef het.


3. Vroeë aftrede of afdanking.


4. ’n Egskeiding.


5. Die heengaan van ’n geliefde.

Sielkundige berading of psigiatriese behandeling is die beste behandeling vir die sielkundige manlike menopouse (of menoPorsche!) wat deur al dié faktore veroorsaak word.

Menopause - Signs and symptoms

Woman centre