NÁ JARE van bak en kook en smeer met “veilige” margarien, begin dit al hoe duideliker raak dat die meeste margariene op Suid-Afrikaanse winkelrakke ’n groter gesondheidsgevaar as botter en selfs ander dierevette inhou.

Transvette in die meeste soorte margarien en winkelkoekies is net so gevaarlik of selfs gevaarliker as versadigde vette, wat jare lank as die groot gevaar vir hartaanvalle gereken is.

Volgens nuwe en ontstellende bevindings deur navorsers van die Universiteit van Harvard in Amerika kan transvette, as jy net ’n klein bietjie te veel inneem, jou kans op ‘n hartaanval, diabetes en selfs kanker drasties verhoog.

“Die meeste mense is totaal onbewus van die gevaar wat in harde margarien en winkelgebak skuil. Anders as baie ander lande het Suid-Afrika geen wetgewing wat verbruikers teen hierdie gevaar beskerm nie,” sê dr. Carl Albrecht, onafhanklike mediese navorsingskonsultant, farmakoloog en biochemikus.

As jy net ’n halwe tot een teelepel transvette per dag méér inneem (bv. ’n teelepel transvette per dag pleks van ’n halwe teelepel), verhoog dit jou kans op ’n hartaanval met 50 persent, het die Harvard-navorsers bewys.
Dié studie is op 33 000 vroue en oor ’n ses-jaar-tydperk gedoen as deel van die enorme Nurse’s Health Study.

Die ontstellende deel is dat mense wat ’n tipiese Westerse eetpatroon volg, byna dubbel soveel transvette per dag eet as wat die vroue in die studie geëet het en dus ’n nog groter risiko loop vir hartaanvalle. “Dis gevaarlik, maar niemand by ons departement van gesondheid sê dit vir ons nie. Die regering sloer, ten koste van Suid-Afrikaners se gesondheid, sedert 2003 om die transvet-inhoud van kosse te reguleer,” sê Carl.

Prof. Spinnie Benadé, voormalige direkteur van die Voedingsnavorsingsinstituut van Suid-Afrika en kenner op die gebied van olies en vette, is ook besorg oor die algehele gebrek aan regulering van transvet-inhoud in Suid- Afrika. “Daar is alternatiewe, maar geen wetgewing verplig enige vervaardiger om veranderings ter wille van die bevolking se gesondheid te maak nie.”

Transvette is mensgemaakte vetsure en kom nie net in baie margariene voor nie, maar vorm deel van byna 40 persent van alle kossoorte.

Harde of blokmargarien word in die meeste winkelgebak en dikwels ook in die gebak van tuisnywerhede (en tuisgebak!) gebruik.

Dit maak dat daardie aanloklike koeke, koekies, -beskuit, kraakbeskuitjies, vleispasteie, croissants, oliebolle en Deense gebak ‘n groot gesondheidsrisiko vir jou kan inhou.

’n Goeie algemene riglyn is: Hoe harder die margarien, hoe meer transvette bevat dit. Sommige margariene kan tot 15 persent transvette bevat, in vergelyking met botter se 3 persent.

Die harde margarien wat vir winkelgebak gebruik word, bevat oor die algemeen tien keer meer (tot 30 persent) transvette as botter.

As die verpakking van koekies en ander lekkernye wat harde margarien as bestanddeel het, nie aandui hoeveel transvette dit bevat nie, moet jy aanneem dat dit te veel is vir jou gesondheid, sê Carl.

Ironies genoeg is transvette met die beste bedoelings ontwikkel. Toe navorsing in die jare sewentig getoon het dat versadigde dierevette tot hoë bloedcholesterol en hartsiektes kan lei, het die voedselbedryf na plantolies as plaasvervanger vir botter begin kyk.

Maar veral die goeie olies – soos kanola- en ander olies wat gesonde omega-3-verbindings bevat – het taamlik vinnig bederf (weens oksidasie).

Die bedryf het hidrogenering, ‘n chemiese proses waardeur waterstofgas deur olies geborrel is, ingespan om plantolies se rakleeftyd te verleng en ook om olies van ‘n vloeistof tot vaste stof om te skakel.

Danksy hidrogenering kan olies oor en oor verhit word. Boonop verbeter dit die smaak en tekstuur van die kos en verhoed dat dit gou bederf. Kraakbeskuitjies en croissants is brosser en romerige kos nog romeriger.

Dit is as die ideale bak- en braaivet beskou . . . tot verskeie groot navorsingstudies in die 1990’s begin toon het dat transvette ernstige gesondheidsgevare inhou.

Vandag weet ons dat transvette die gevaarlikste komponent in voedsel en die vinnigste pad na ’n hartaanval is. Dit hoort glad nie in eetgoed nie.

Die doodsklok vir transvette het in die meeste Westerse lande reeds kort ná die ontwikkeling daarvan begin lui.

In Australië word transvette sedert 1996 uit alle margariene verwyder en in Denemarke is alle margariene, sowel as voedselsoorte soos mikrogolf-springmielies, gebak en ander produkte reeds vry van transvette.

Amerikaanse voedselvervaardigers moet volgens wet die transvetinhoud van alle voedselprodukte op voedseletikette aandui. Maar in Suid-Afrika is die transvette in ons kos “onsigbaar”.

Daar bestaan geen wetgewing wat voedselvervaardigers dwing om die inhoud van voedselsoorte oor die algemeen, en transvette in die besonder, op voedseletikette aan te dui nie, sê Carl en Spinnie.

Charity Bhengu, woordvoerder van die departement van gesondheid, het by navraag aan HG-Pols erken dat die voorgestelde wetsontwerp ten opsigte van die etikettering van voedselprodukte, wat ook transvetinhoud sal reguleer, sedert 2003 sloer. Die kans is skraal dat die nuwe regulasies voor Junie 2008 in die wet opgeneem sal word, sê sy.

Weens dié gesloer deur die departement word Suid-Afrikaners in die duister gehou oor die hoeveelheid transvette in die kos wat ons elke dag eet.

Unilever en Woolworths is van die min vervaardigers en handelaars wat wel uit eie oortuiging ’n aanduiding van transvetinhoud gee. Unilever se Flora-, Rama- en Stork-margariene word al sedert 1994 sonder transvette vervaardig.

Vir alle gebak wat in Woolworthswinkels te koop is, word gesonder rooi palmolie, pleks van transvetryke bakvet, gebruik. Die transvetinhoud van alle Woolworths- gebak word ook op die voedseletikette aangedui, het ’n ondersoek deur HG-Pols bevestig.

Buiten dié vervaardigers het die publiek slegs die Hartmerk van die Hart- en Beroerte-stigting van Suid- Afrika as ’n rigtingwyser, maar dit is nie naastenby voldoende nie.

Die Hartmerk word nie aan kosse wat baie versadigde en transvette bevat, toegeken nie. Shân Biesman-Simons, direkteur van voeding en opvoeding van die stigting, sê: “Ons is besorg oor die gebrek aan wetgewing en riglyne oor voedselen transvetetikettering.

Die Hart- en Beroertestigting moedig mense aan om minder vette (veral versadigde en transvette) te eet en om ’n groot verskeidenheid kosse uit alle voedselgroepe te eet.“

HG-Pols kon in sy ondersoek geen aanduiding kry van transvetinhoud op die verpakkings van gebak wat by enige ander voedselwinkels of supermarkte buiten Woolworths verkoop word nie.

As die voorgestelde wetgewing oor inligting op verpakking in werking tree, sal ons minstens weet wat ons eet.

Hoe transvette jou gesondheid knou:

Dit is selfs slegter vir jou hart as dierevet. Transvette verhoog jou “slegte” LDL-cholesterol en verlaag jou “goeie” HDL-cholesterol – iets wat selfs dierevet nie doen nie.

Verder veroorsaak dit inflammasie en verharding van die bloedvate wat tot hoë bloeddruk kan lei.

Dit verhoog die kans op bloedstolsels en lei ook tot oorgewig en laat meer vet om jou organe saampak.

Dit speel ’n groot rol in tipe 2-diabetes. As alle transvette in ‘n dieet met poli-onversadigde vette vervang word, kan die risiko vir tipe 2-diabetes met 40 persent verlaag.

Dit verhoog die risiko vir nie-Hodgkin-klierkanker en prostaatkanker.

Dit tas moontlik die lewer aan.

Daar is ’n verband tussen transvette en groter onvrugbaarheid by sommige vroue.

GOEIE EN SLEGTE VETTE
VETTE KAN IN TWEE HOOFGROEPE INGEDEEL WORD

1. Gevaarlike vette

Dié vette verhoog die cholesterolvlak wat tot hartaanvalle kan lei. Hulle is . . .

• Versadigde vette (hoofsaaklik dierevette) soos in rooivleis, botter, volroommelkprodukte, room, bredies, hoendervel en eiergeel. Sekere plantolies soos klapperen palmpitolie het ook baie versadigde vette.

• Transvette soos in harde margarien, winkelkoekies en ander gebak, oliebolle, winkelpasteie en -deeg.

2. ‘Goeie’ vette

Hierdie vette hou die cholesterolvlak stabiel of verlaag dit en beskerm só die hartvate. Hulle is . . .

• Mono-onversadigde vette, soos in avokado’s, olywe en olyfolie, kanola-olie, grondboonolie, palmolie en die meeste soorte neute.

• Poli-onversadigde vette soos omega-3- en omega-6-vetsure. Omega-3-vette word gevind in salm, haring, sardyne, ansjovis, makriel, forel en tuna.

Plantbronne is lynsaad-, kanola-, soja- en palmolie, okkerneute en sekere sagte margariene met minder as 2 persent transvette.

Jy moet meer omega- 3-vetsure inneem, maar ‘n Westerse dieet het tussen 18 en 25 keer meer van die sesse as die dries.

Moenie omega-6-aanvullers oorweeg nie – gebruik nét aanvullers met omega-3-vette, sê kenners.

Moenie meer as 60 – 80 g vet per dag inneem indien jy jou hart gesond en jou gewig in toom wil hou nie. Dit sluit versteekte vette in kosse in.

Hiervan moenie meer as ’n derde uit versadigde vette afkomstig wees nie, moet ’n derde uit mono-onversadigde vette bestaan en ’n derde uit poli-onversadigde vette.

Kitskosrestaurante verminder transvette

HG-Pols het gaan ondersoek instel by McDonald’s, Nando’s en Steers.

Ons het bevind dat hulle weggedoen het met olies wat baie transvette bevat. Hulle gebruik nou palmolie vir diepbraai.

Sover bekend, gebruik buiten Woolworths, geen groot vervaardiger van koekies, beskuit, pasteie of ander winkelgebak of sjokolade vir die Suid-Afrikaanse mark reeds die veiliger opsie van palmolie nie.

VRAE AAN PROF. SPINNIE BENADÉ, VOEDINGSNAVORSER, OOR TRANSVETTE EN PALMOLIE

V: Hoekom palmolie?

SPINNIE: “Palmolie word uit die vlesige deel van die palmvrug vervaardig en bevat geen transvette nie en net soveel poli-onversadigde vette as olyfolie. Dit help selfs om LDLcholesterolvlakke te verlaag.

Dit moenie verwar word met palmpitolie wat uit die palmsaad gemaak word, versadigde vette bevat en sleg is vir jou gesondheid nie.”

V: Hoekom gebruik die bakbedryf in Suid-Afrika dan nie palmolie nie?

SPINNIE: “Ek dink dit gaan oor die prys. Palmolies wat ingevoer word, is eff ens duurder as plaaslik gehidrogeneerde vette.

As palmolie pleks van gevaarlike transvetolies gebruik word, sal die verandering egter net ’n klein verskil aan die prys van die eindproduk maak. Maleisië, die grootste produsent en uitvoerder van palmolie, produseer al jare ’n bakvet van palmolie wat algemeen gebruik word.

Daar is werklik geen rede waarom dit nie in Suid-Afrika gebruik kan word nie.”

Wat jy kan eet en wat nie…

Margarien/smeer
Ja, vir margarien wat aandui dat dit minder as 2 persent bevat (ook aangedui as 2 g transvette per 100 g gewig).

Vermy harde blokmargarien en wees liefs versigtig vir sagte margarien sonder trans vetetikettering.

Olie
Ja, vir koud-gepersde suiwer olyfolie (cold-pressed virgin olive oil); kanola-olie; sonneblomolie; ’n mengsel van sonneblom-, kanolaen soja-olie; palmolie.

Vermy olie wat gedeeltelik gehidrogeneer is en olyfolie gemerk as “100 persent suiwer”-olyfolie.

Gebak
Ja, vir gebak met margarien wat minder as 2 persent transvette bevat.

Nee, vir pakkies koekies, beskuit of sjokolade sonder transvetetikettering of waarin nie óf palmolie óf veilige margarien gebruik is nie. Vermy mikrogolf-springmielies – maak dit liewer self in ’n bietjie gesonde olie.

Vir diepbraai
Gebruik net vars en skoon plantolies. Palmolie en kanola-olie is die beste.

Vermy alle kos wat gebraai is in gedeeltelik gehidrogeneerde olie. Onthou ook dat enige olie wat oor en oor gebruik word kankerwekkende akriel-amied kan bevat.

Restaurante
Stap aan as die bestuurder jou nie die versekering kan gee dat palmolie of ander veilige olies of vette in die voorbereiding van kos gebruik word pleks van gedeeltelik gehidrogeneerde olies nie.

Het jy geweet?

• Pasteie en ander deegkosse is propvol vette, waaronder hope transvette.
• ’n Halwe oliebol bevat meer as 2 g transvette – die maksimum per dag voordat jou gesondheid benadeel word.
• 27%. Die hoeveelheid transvette in harde margarien, wat dikwels die goedkoopste is en deur ’n groot deel van die bevolking gebruik word.
• 3X. Dis hoeveel groter jou risiko vir ’n hartaanval word as jy elke dag 3,6 g transvette eet pleks van 2,5 g.
  Dis vyf klein winkelkoekies per dag pleks van drie, ’n sny koek so groot soos jou handpalm en 3 cm dik pleks van 1,5 cm dik.
• Moenie meer as 60 – 80 g vet per dag inneem indien jy jou hart gesond en jou gewig in toom wil hou nie.

Die persentasie transvette in verskillende kossoorte volgens die Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA)

• 1 Eetlepel BAKVET: 4g (30%)
• 1 Eetlepel HARDE MARGARIEN: 3g <27%)
• 1 WINKEL-OLIEBOL: 5g (27%)
• 3 (30g) WINKELKOEKIES: 2g (6%)
• 1 Sny (80g) WINKELKOEK: 4,5g (5,6%)
• 1 Eetlepel SAGTE MARGARIEN: 0,5g (4,5%)

Trans fat alternatives: healthier?

Die storie het oorspronklik in die eerste uitgawe van Pols tydskryf verskyn. Koop die nuutste uitgawe op 'n winkelrak naby jou vir meer fassinerende stories in die wêreld van gesondheid.